Archiwalne zdjęcie pałacu w Wiązownie, otrzymaliśmy od p. Pawła. Zdjęcie zostało zrobione prawdopodobnie w latach 1942-44 gdy pałac zajmowali żołnierze niemieccy. Na zdjęciu widać wywieszoną swastykę oraz żołnierza niemieckiego przed budynkiem. Na zdjęciu są również widoczni dwaj kolejni żołnierze w okiennicach na piętrze, co niestety nie jest zbyt widoczne na skanie.

Pod koniec XVIII, kiedy dobra wiązowskie były w rękach Lubomirskich, doszło do przebudowy wsi Wiązowna. Autorem projektu zmian był prawdopodobnie architekt Szymon Bogumił Zuga.

Z zachodniego brzegu Mieni usunięto zabudowania wsi i przeniesiono je w okolice drewnianego kościoła. Dotychczasowa droga do wsi została obsadzona lipami i stała się promenadą parkową. Jednocześnie wytyczono nową drogę na zachód (obecna ul. Kościelna), która stała się głównym ciągiem komunikacyjnym.

U podnóża skarpy utworzono nowy ogród w stylu angielskim, a na samej skarpie w 1787 roku wzniesiono barokowy pałacyk.

Barokowy dwukondygnacyjny pałacyk został zaprojektowany na planie wydłużonego prostokąta. Jego część centralną zajmował korpus główny z przylegającymi od północy i południa alkierzami. Od strony wschodniej do dolnego ogrodu, poprzez taras, prowadziły ozdobne schody.

Wg opisu K.Oktabińskiego:

(..) Rozplanowanie wnętrza było chyba tradycyjne. Składało się z dwutraktowych apartamentów, rozdzielonych umieszczoną na osi sienią od frontu i od strony ogrodu jadalnią oraz rozlokowanych w alkierzach prostokątnych gabinetów. Westybul znajdował się w lekko wysuniętym ku przodowi jednoosiowym ryzalicie frontowym, zwieńczonym trójkątnym szczytem z kartuszem herbowym Lubomirskich. Z prostokątnego westybulu wiodły schody na pięterko.(..)

Układ kompozycyjny wiejskiej rezydencji Lubomirskich przedstawiał się następująco: na zachodzie znajdował się barokowy pałac oraz dwór dla rządcy, pawilony reprezentacyjne i zabudowania gospodarcze. Otoczenie rezydencji tworzyły dwa ogrody: dolny w stylu angielskim i górny francuski. Ogród górny składał się z części ozdobnej, wzorowanej na parkach francuskich, i z części użytkowej, którą stanowiły ogrody owocowo-warzywne usytuowane w skrajnych częściach: na północy i południu, ze szklarniami, oranżerią, holendernią, studniami i budynkami ogrodników.

Cześć ozdobną stanowiły dwie aleje, kwiatowe partery i być może marmurowe rzeźby. Ogród dolny ze stawem miał romantyczny charakter i powstał na wzór parków angielskich. Pomysłodawczynią ogrodu była księżna Maria z Lubomirskich Radziwiłłowa. Część wschodnią tzw. wilegiatury Lubomirskich stanowiła wieś wraz z karczmą, osadą młynarską, murowanym kościołem wybudowanym w latach 1794-1797 oraz drewnianą kaplicą na cmentarzu. Mniej więcej na wysokości trzech czwartych teren przedzielało koryto Mieni, wzdłuż której prowadziła droga do młyna ze stawem i stawidłami.

W czasach Lubomirskich pałac pełnił rolę letniego salonu. Przebywali w nim ludzie nauki, sztuki, m.in. o. Stanisław Konarski, bp Adam Krasiński, aktorzy Theatre de Societe, poetka Elżbieta Drużbacka, pisarz Bernardin de Saint-Pierre.

Po śmierci księżnej w 1795 roku, zadłużoną ekonomię Wiązowna wraz z pałacem odziedziczył jej siostrzeniec, Jan Alojzy Potocki, który 30 czerwca 1798 r. sprzedał cały majątek pułkownikowi Józefowi baronowi de Maltzahn za kwotę 150 000 talarów pruskich.

W maju 1809 roku, przez kilka dni stacjonował w pałacu książę Józef Poniatowski, skąd kierował działaniami wojennymi. W tym czasie zespół pałacowo-ogrodowy przynależał do Kreis Wiązowna (powiatu Wiązowna)w Galicji Zachodniej cesarstwa austriackiego. Przypałacowe obiekty były kwaterą główną sztabu naczelnego wodza. Po zwycięskiej wojnie z Austrią ekonomię Wiązowna włączono do rozszerzonego Księstwa Warszawskiego. W 1810 roku powstała gmina Wiązowna a gmach dla urzędu gminnego wzniesiono opodal pałacowych ogrodów warzywnych.

Spadkobiercy pułkownika J. de Maltzahna, baronowie Ferdynand i Adolf, odsprzedali pałac Michałowi Rydeckiemu z Warszawy w 1817 r. Po jego nagłej śmierci w 1824 r. córki oraz syn najpierw wydzierżawili, a następnie wystawili na licytację dobra wiązowskie. 13 października 1827 r. dominium zakupił na licytacji w Warszawie senator, minister spraw wewnętrznych i policji Tadeusz hrabia Mostowski (1766-1842).

Po śmierci hrabiego Mostowskiego sytuacja się powtórzyła. Najpierw dobra były oddane w dzierżawę a następnie zlicytowane. Właścicielami zespołu pałacowo-ogrodowego byli kolejno Rozalia z Rozenthalów Kempnerowa, Stanisław Brykczynski oraz Julian Władysław Michał Domaniewski.

Dominium wiązowskie przestało istnieć za czasów Juliana Władysława Michała Domaniewskiego. Chłopi zostali uwłaszczeni a resztę ziem kupili cząstkowi nabywcy i budowniczowie linii kolejowej. Po 1877 r. zespół pałacowo-ogrodowy stał się własnością braci Józefa Jana (1848-1910) i Karola Jana (1839-1900) Szlenkierów – przemysłowców warszawskich, którzy urządzili w nim letnisko.

W 1905 r. południową część parku z pałacem objął w posiadanie przemysłowiec warszawski Szymon Neuman, który przebudował barokowy pałac na eklektyczny a przy tarasach urządził nowe partery kwiatowe. W latach 30. XX w. pałac i piękna zieleń były tłem do nagrywanych tu filmów: “Ułana ks. Józefa” i “Trędowatej”. W tym czasie wyburzono część starych pawilonów i wymurowano nowy, trzykondygnacyjny dom folwarczny dla rządcy i pracowników (obecny gmach urzędu gminy). Na parterze urządzono posterunek policji państwowej.

We wrześniu 1939 roku, w opuszczonym przez właścicieli pałacu, znajdowała się kwatera Grupy Operacyjnej gen. Władysława Andersa.

W latach 1942-44, w pałacu urzędowali Niemcy, pracujący przy budowie fortyfikacji w pobliskich lasach. W 1944 r. na skutek bombardowań i ostrzału artyleryjskiego uległy częściowemu zniszczeniu pawilony parkowe i część drzewostanu. Ruiny rozebrali miejscowi chłopi. Jeszcze w latach 60. XX w. kamieniami z dawnej holenderni wybrukowano ul. Kościelną.

KLIKNIJ, ŻEBY POWIĘKSZYĆ

Pałac w Wiązownie, czas okupacji hitlerowskiej (lata 1942-44). Zdjęcie ze zbiorów prywatnych p. Pawła

W czasach PRL zespół pałacowo-parkowy miał wielu użytkowników. Od 1947 roku mieściła się tu szkoła rolnicza, od 1951 ośrodek szkoleniowy ZMP, od 1956 ośrodek kolonijny URM.

Wg. K. Oktabińskiego:

(..)W 1981 r. rezydencję przejął od URM Urząd Gminy w Wiązownie, urządzając w niej ośrodek zdrowia, aptekę i placówki szkolne. Sam park stał się miejscem libacji alkoholowych miejscowych lumpów, a nadmiernie eksploatowany pałac popadł w ruinę. Po 1999 r. powrócił do prawowitych sukcesorów, natomiast północny skraj parku z willą ostatnia dziedziczka Wiązowny-Mieczysławowa wnuczka Karola Jana Szlenkiera, Hanna Helena Chrzanowska (1902-1973), ok. 1959 r. sprzedała mieszkańcom Wiązowny i Duchnowa.

Opracowanie: J. Filimonow

Na podstawie:

Krzysztof Oktabiński „Śladami filantropów – rzecz o rodzinie Szlenkierów i ich podwarszawskiej wilegiaturze w XIX i XX wieku” Warszawa 2007

Krzysztof Oktabiński „Z dziejów letniej rezydencji Lubomirskich w Wiązownie” artykuł dla Linii Otwockiej (2005-01-21)

•