Ufortyfikowany Odcinek Wiązowna 1920

UOW1920_340
Historia

 

 

Mapa
Zwiedzanie

 

Typy schronów żelbetowych

 

Galeria zdjęć

 

Umocnienia polowe i zapory

 

Imprezy

 

Przedmoście Warszawskie to pozycja obronna rozciągająca się od rzeki Narwi w okolicach miejscowości Rynia do rzeki Wisły w okolicach miejscowości Nadbrzeż. Miała ona za zadanie osłonięcie ważnego węzła drogowo-kolejowego jaki stanowiła Warszawa oraz przepraw przez Wisłę i Narew w Warszawie, Modlinie , Zegrzu przed atakiem ze wschodu.

Koncepcje ufortyfikowania wideł Bugo-Narwi i Wisły przed 1915.

Obszar w widłach Bugo -Narwi i Wisły Jako pierwszy strategicznie wykorzystał szwedzki król Karol X Gustaw w czasie II wojny Północnej w latach 1655-1657. Wzniesione przez Szwedów a potem również Brandenburczyków polowe obozy w Modlinie i Pomiechówku wspomagane przez garnizony z Warszawy i Pułtuska blokowały wojskom Polskim dostęp do Prus Królewskich i Książęcych oraz stały się podstawą do działań przeciwko Polakom w kampaniach 1656-1657.
Podobnie postąpił Napoleon Bonaparte budując Twierdze w Modlinie, Serocku oraz Pradze które stały się bazą dla Armii Księstwa Warszawskiego w czasie wojny z Austrią 1809 a następnie osłoną kontrofensywy Księcia Józefa Poniatowskiego która przywróciła nam Zamość i Kraków.
Rosjanie okupujący ziemie Królestwa Kongresowego po Powstaniu Listopadowym poszli o krok dalej rozszerzając fortyfikacje o przeprawy na Narwi w: Zegrzu, Różanie ,Ostrołęce ,Łomży, Osowcu i Grodnie zaś na linii Wisły budując twierdzę w Warszawie i Dęblinie. Jednocześnie porzucając stare umocnienia Serocka czy Tykocina. Ostrze rosyjskich fortyfikacji wysuniętych przeciwko Rzeszy Niemieckiej i Austro-Węgrom tworzyły Twierdze Warszawa, Modlin i Zegrze. Aby wzmocnić siłę swych fortyfikacji zaprojektowano połączenie w/w trzech twierdz kilkoma fortami co umożliwiło by im wspólną obronę okrężną -tak powstał Warszawski Rejon Forteczny. Projekt ten nie został ostatecznie zrealizowany przez carskich budowniczych. Katastrofa w wojnie z Japonią 1904-1905 a potem rewolucja w Rosji spowodowały iż prace nad Warszawskim Rejonem Fortecznym nie zostały zrealizowane (wybudowano 4 z 7 planowanych fortów zbudowano drogę rokadową Wawer-Zegrze) Rok 1909 przynosi zmianę doktryny wojennej Rosji ,porzucenie koncepcji obrony Narwi i Wisły oraz kasatę twierdz: Warszawa, Dęblin, Zegrze,
Różan i Łomża. Burzenie rozpoczęto od niszczenia wschodnich fortyfikacji warszawy i dwóch fortów W.R.F. w Wawrze i Kawęczynie.

Niemieckie Przedmoście Bruckenkopf Warschau 1915-1918

Kolejny rozdział militarnych dziejów   wschodniego Przedmościa Warszawy rozpoczyna budowa przez Kajzerowskie Niemcy rozległego przedmościa (Bruckenkopf Warschau) wybudowanego w latach 1915/1916 do obrony przepraw na Wiśle i Narwi przed spodziewaną kontrofensywą wojsk rosyjskich. Opierały się one o ciąg piaszczystych wydm i podmokłych lasów od Ryni nad Narwią poprzez włączony   do nich eks-carski fort w Benjaminowie),ciąg wydm Dąbkowizna- Struga, Zielonka poligon w Rembertowie, Stara Miłosna, Majdan, Wiązowna a dalej wzdłuż Mieni i Świdra przez Józefów i Nową Wieś do Wisły. Nowoczesne wkomponowane w ciąg wydm umocnienia typu półstałego –składały się z kilkudziesięciu żelbetowych schronów dla obserwatora artylerii schronów dla ciężkich karabinów maszynowych MG08 ;schronów biernych stanowiących ukrycie dla piechoty przed ostrzałem artyleryjskim a także kilkaset ukryć wykonanych z ocynkowanych prefabrykatów na bazie blachy falistej zakopanych w ziemi.   Całość pozycji dopełniały rowy strzeleckie, dobiegowe i pas zapór z drutu kolczastego na stalowych oraz drewnianych słupkach. Słabość carskiej armii i ustawiczne klęski przez nią ponoszone sprawiły iż umocnienia Przedmościa warszawskiego stały się niepotrzebne i dowództwo niemieckie wydało rozkaz ich rozbiórki.
Władze wojskowe Rzeczpospolitej odrodzonej w 1918 roku doceniły znaczenie militarne linii fortyfikacji zabezpieczających od wschodu stolicę odrodzonego państwa, w styczniu 1919 roku polskie wstrzymały rozbiórkę umocnień. Dodatkowo poniemieckie umocnienia zyskały wojskową ochronę, która okazała się niewystarczająca do zabezpieczenia obiektów. Pomimo ochrony miejscowa ludność rozgrabiła znaczną część umocnień. W związku z brakiem środków finansowych na remonty oraz skuteczną ochronę, późnym latem 1919 roku zdjęto wojskową ochronę co oznaczało cichą zgodę na dalszą rozbiórkę umocnień. Prace rozbiórkowe wstrzymano dopiero pod koniec czerwca 1920 w obliczu bolszewickiej ofensywy na Warszawę.

Polskie Przedmoście Warszawskie 1920

15 Lipca 1920 roku w Warszawie powstaje „Komitet fortyfikacyjny” pod przewodnictwem gen. Kazimierza Sosnkowskiego który ma zaplanować umocnienia stanowiące oparcie dla cofających się pod naporem Bolszewików polskich armii. Do planowanych linii obronnych włączony zostaje trójkąt fortyfikacyjny złożony z dawnych carskich twierdz Modlin-Zegrze i Warszawa wraz z wybudowaną przez Niemców pozycją Bruckenkopf Warschau (Przedmoście Warszawa). Lustracje terenowe przeprowadzone przez oficerów wojsk inżynieryjnych dowiodły iż z dawnych niemieckich umocnień najlepiej zachowany jest odcinek Wiązowna. Jako jedyny zachował kilkadziesiąt żelbetowych schronów oraz część infrastruktury wspierającej- schrony z blachy falistej i oszalowane rowy strzeleckie a także część sieci kolczastych. Inne odcinki dawnego niemieckiego przedmościa przestały istnieć po zaledwie dwuletniej rozbiórce zniszczone przez firmy rozbiórkowe i ludność cywilną.

Gorączkowo podjęto nowe prace fortyfikacyjne tworząc pierwszą linię obrony   wysuniętą do przodu wobec dotychczasowych umocnień niemieckich od Narwi wzdłuż dolnego biegu rzeczki Rządzy do Dybowa na wschód od Radzymina , przez Czarną przedmieściami Wołomina do Leśniakowizny później potężnym pasmem wydm do Okuniewa i Nowej Miłosny a dalej w płaskim terenie przez Michałówek oraz Boryszew do Wiązowny . Wiązowna ze swymi potężnymi żelbetowymi umocnieniami i dogodnym do obrony przedpolem sprawiła iż szybko porzucono plan fortyfikowania terenów na południowym brzegu Świdra aż po Karczew. Tylko w tym miejscu pierwsza linia obrony w pełni pokrywała się z przebiegiem dawnej niemieckiej pozycji obronnej.

Walki w 1920 wykazały słabość inżynieryjnej rozbudowy pierwszej polskiej pozycji umocnienia wykonane prowizorycznie w częściowo w płaskim terenie-okolice Radzymina i Leśniakowizny nie stanowiły większej przeszkody dla nacierających, zostały szybko sforsowane przez Bolszewików i dopiero interwencja silnych odwodów umożliwiła zaryglowanie włamań a następnie odzyskanie pozycji. Jedynie w pasie 8 i 15 DP od Wisły przez Wiązownę po Okuniew Polacy bezproblemowo utrzymali swe pozycje.

Niemieckie Bruckenkopf Warschau 1940-1944

Po zajęciu Polski we wrześniu 1939 roku istniejące Niemieckie Fortyfikacje graniczne pozostały kilkaset kilometrów od nowych granic z ZSRR. Szykujący się do decydującej rozprawy z Francją i Wielką Brytanią Niemcy nie chcieli zostawiać świeżych zdobyczy na pastwę zdradliwego sojusznika jakim była Sowiecka Rosja. Szybko przystąpiono do wytyczenia linii obronnej w oparciu o rzeki: Narew, Wisła i San. Na kilku ważniejszych przeprawach zorganizowano ufortyfikowane przedmościa mające charakter zaczepny – stwarzały zagrożenie niemieckim kontratakiem dla przeciwnika próbującego forsować bariery wodne. Jednocześnie przedmościa broniły najdogodniejszych przepraw ze stałymi mostami drogowymi i kolejowymi, tak więc bez ich opanowania nie możliwe prowadzenie ofensywy w kierunku etnicznych ziem Niemieckich. Na linii Narwi ,Wisły i Sanu przewidziano duże przedmościa pod Różanem, Pułtuskiem, Warszawą, pomiędzy Dęblinem a Puławami, Annopolem ,i w Krzeszowie. Największym i najsilniej ufortyfikowanym przedmościem miało być Przedmoście Warszawa.

Budowę pozycji opartej częściowo o umocnienia z lat 1915/16 oraz 1920 rozpoczęto na wiosnę 1940 roku od wykonania drogi rokadowej i dróg dojazdowych w pobliże poszczególnych obiektów żelbetowych. Wykonywano je z betonowych płyt na całej powierzchni jezdni z mijankami lub tylko pod koła dla pojazdów, drugi typ budowanych dróg miał nawierzchnie z czerwonej cegły.

W latach 1940-41 na Przedmościu Warszawa   udało się Niemcom wybudować :

  • 4 schrony dla obserwatora artylerii Regelbau 120a (z kazamatą flankującą wejście);
  • 1 schron dla obserwatora artylerii Regelbau 120b (bez kazamaty flankującej);
  • 12 schronów bojowych Regelbau514 (schron dla k.m. do ognia bocznego);
  • 2 schrony bierne Regelbau 501 (ukrycie dla 15 żołnierzy);

W budowie na etapie wylanego fundamentu były 3 lub 4 obiekty.

Ponadto wykonano 65 polowych punktów oporu z ponad 951 ukryciami dla piechoty z   blachy falistej i drewniano-ziemnych   i 45 punktów dla obserwatorów artylerii oraz 85 stanowisk dla dział polowych i p-panc.

115 km przeszkód przeciwpiechotnych;
19 km rowów p-panc;
54 km dróg fortecznych*
*(Dane Przekazane przez Dariusza Pstusia wg raportu z 19 maja 1941roku).

Rozkaz z 14 maja 1941 roku nakazywał zaprzestanie budowy nowych umocnień i dokończenie tylko najbardziej zaawansowanych prac.

Rozbudowę pozycji (być może częściowo zdemontowanej w latach 1942-1943 Niemcy wznowili na wiosnę roku 1944przy pomocy jednostek wartowniczych, saperów i ludności cywilnej. Próba masowego wykorzystania do prac fortyfikacyjnych ludności Warszawy czyli zarządzenie gubernatora dystryktu warszawskiego, Ludwiga Fischera z 27 lipca 1944r by następnego dnia 100 tysięcy polskich mężczyzn i kobiet w wieku od 17 do 65 lat stawiło się do pracy przy budowie umocnień nad Wisłą zostało zignorowane przez ludność cywilną. Dwa dni później- 29lipca do umocnień dotarły czołówki sowieckiej 2 Armii Pancernej.

Ufortyfikowany odcinek „Wiązowna”

Interesujący nas odcinek Przedmościa Warszawa przebiegał od stacji kolejowej Miłosna do Wisły w rejonie dzisiejszego Józefowa. Wybudowany został pod kierownictwem płk Wiktora Butlera i XV batalion saperów.

I Linia obrony – od Wisły przez Jarosław, Emów, Wiązownę do Góraszki przebiegała śladem niemieckiej linii umocnień z 1915 roku włączono do niej zachowane kilkadziesiąt żelbetowych schronów i ukryć przeciwodłamkowych –jedynie na tym odcinku one występowały! Następnie od Góraszki poprzez Michałówek, Boryszew aż do Miłosnej umocnienia przebiegały przez nizinne tereny, pozbawione były żelbetowych schronów i nie posiadały ukryć przed ostrzałem artylerii. Na przedpolu całej linii umieszczono zasieki z drutu kolczastego na drewnianych słupkach a na terenach leśnych wobec niedoboru drutu kolczastego stosowano zasieki ze ściętych drzew poukładanych w kierunku nacierających.

Dotąd nie udało się odnaleźć w terenie I linii obrony na odcinku Miłosna-Boryszew- Michałówek –Majdan. Przebiegała ona przez tereny zurbanizowane oraz pola uprawne i łąki . Bezpośrednio po walkach uległa likwidacji przez rolników i powracającą ludność cywilną.

II Linia obrony (dawne Bruckenkopf Warschau) przebiegająca przez zalesione stoki wydm od Góraszki przez Majdan do Starej Miłosny. Tutaj obie linie łączyły się. Do dziś ta chroniona bagnami pozycja zachowana jest w dość dobrym stanie- umocnienia ziemne z lat 1915-1920 uzupełniono dodatkowymi schronami i okopami w latach 1940-1944.

To właśnie I Linia obrony stała się oparciem dla żołnierzy   15 Wielkopolskiej DP gen Władysława Junga liczącej 67 oficerów, ok. 5.900 bagnetów, 70 szabel.

Był to najlepiej przygotowany do obrony odcinek Przedmościa Warszawa i przebieg walk w sierpniu 1920 roku w pełni dowiódł jego wartości bojowej.

Walki w sierpniu 1920r

Siły 15 DP zaczęły spływać na pozycję Przedmościa 13 sierpnia ,polskie oddziały osłonowe toczą wówczas potyczki z awangardami bolszewickimi pod Glinianką i Kołbielą.

Przydzielony dywizji odcinek obsadzono dwoma brygadami piechoty:
XXX Brygada Piechoty linii od Wisły do Emowa;
(kolejno od Wisły do Jarosławia 61PP ,Od Jarosławia po Emów 62PP )
XXIX Brygada Piechoty od Mieczysławowa- przez Wiązowne do stacji kolejowej Miłosna:
(od Emowa przez Wiązowne po Michałów 59PP, Od Michałowa po Miłosnę 60PP)

W nocy z 13 na 14 Rosjanie dotarli do Karczewa i Otwocka natychmiast też, zaatakowali mosty na Świdrze i stanowiska przy moście kolejowym w Józefowie a następnie już główna pozycję obronną pomiędzy Emowem a Wiązowną, atak powtarzają 15 sierpnia na dolnym odcinku Mieni pomiędzy Białkiem a Emowem. Ataki prowadzone niewielkimi silami(do 500 bagnetów) bez wsparcia ciężkiej artylerii nie są w stanie przełamać dobrze umocnionych pozycji polskich. Solidne fortyfikacje odcinka Wiązowna stają się dobrą podstawą do kontrataku zgranego z działaniami Grupy Manewrowej znad Wieprza XXXBP uderza w kierunku na Kołbiel wzdłuż szosy Lubelskiej a XXIXBP przez Duchnów nacierała na Mińsk Mazowiecki. Uderzenia powodują rozbicie bolszewickich 8 i 10 Dywizji Strzelców.

Czytaj więcej: http://wiazowna.info.pl/przedmoscie-warszawskie/walki-w-sierpniu-1920r/

Walki 1944

29 lipca 1944 roku oddziały sowieckiego 16 Korpusu Pancernego wchodzą w kontakt bojowy z niemiecką obsadą Przedmościa pod Wygodą, Pogorzelą i Świerkiem. Słabo obsadzona pozycja nie była wymagającą barierą dla Rosjan. Stalowa nawałnica trzech korpusów pancernych (3,8,i 16) wykorzystuje fakt iż skromne siły niemieckie muszą bronić rozległego frontu od Wisły po Mińsk Mazowiecki siłami jednej dywizji piechoty wspartej przerzucanymi z frontu włoskiego oddziałami Dywizji Pancerno-Spadochronowej Herman Goring i jednostkami wartowniczymi o niewielkiej wartości bojowej. Dodatkowym atutem jest fakt iż Niemcy bronią się głównie na wschodnim przedpolu umocnień w rejonie Kołbieli, Siennicy i Mińska Mazowieckiego-by utrzymać połączenie z oddziałami swojej 2 Armii broniącej Podlasia. Obsadę umocnień Przedmościa powierzają, 70 pułkowi piechoty (pozycje pod Karczewem),kompanii saperów, kompanii fizylierów oraz słabemu 994 batalionowi   ochronnemu z wojsk okupacyjnych. Całość ma wspierać 12 haubic 105 mm i 150 mm pod Otwockiem i pociąg pancerny. Brak   solidnej obsady wspartej artylerią przeciwpancerną, słaba łączność oraz niskie morale jednostek nieustannie spychanych   spod Wilgi i Garwolina doprowadzają do katastrofy.

Rosjanie 29 lipca omijają pod Celestynowem gros sił 73 Dywizji piechoty zgrupowanej pomiędzy Kołbielą a Siennicą. Przełamują umocnienia i wychodzą na Szosę Lubelską pod Ostrowem biorąc do niewoli dowódcę 73 DP gen Fritza Franka –osaczone niemieckie oddziały cofają się w kierunku na Mińsk Mazowiecki na wschód odsłaniając nieobsadzone umocnienia pod Świerkiem.

Prawie jednocześnie pod Wygodą 5 samodzielnemu pułkowi motocyklowemu udaje się zaskoczyć obsadę i z marszu sforsować umocnienia zajmując Karczew. Zaskakujące dla Niemców przełamanie   najlepiej umocnionego odcinka frontu ma tragiczne skutki dla pociągu pancernego nr 74 który zostaje   zaskoczony i rozstrzelany przez sowieckie czołgi na pograniczu Śródborowa i Pogorzeli. Rosjanie w błyskawicznym tempie likwidują prawie niebronioną pozycję w rejonie od Świerku do Wiązowny. Ten najpotężniejszy węzeł oporu na Przedmościu Warszawa wpada w ich ręce rankiem 31lipca bez próby obrony ze strony Niemców. Rosjanie nacierają dalej na Północ wzdłuż Szosy Lubelskiej w stronę Zakrętu. Popołudnie 31 lipca przynosi niemiecki kontratak kombinowanych sił niemieckiej 19DPanc i piechoty 73 Dywizji Piechoty które z rejonu Michałówka i Stefanówki próbują odzyskać Wiązownę. Rosjanie odpierają niemiecki kontratak w oparciu o Szosę Lubelską i porzucone niemieckie umocnienia Przedmościa. Po odparciu Niemców wznawiają natarcie zajmując kolejny ważny węzeł oporu-Pohulankę oraz skrzyżowanie Szosy Brzeskiej z Szosą Lubelską. Jednocześnie wydzielone oddziały pancerne zajmują Otwock i Miedzeszyn.

Niemiecka artyleria i zmieszane pododdziały spod Wygody wycofują się wpierw do Otwocka, później zaś zagrożone odcięciem od Warszawy przez most w Świdrach Małych na zachodni brzeg Wisły.

Rosjanie zaś do 31 lipca osiągają linię Zerzeń, Miedzylesie, Pohulanka, Zakręt, Długa Kościelna,Mińsk Mazowiecki gdzie żołnierze niemieckiej 73Dywizji Piechoty oraz   jednostek wartowniczych wykonali pozycje ryglującą. Składała się ona z kilku linii rowów strzeleckich wzmocnionych drewniano ziemnymi ukryciami, pól minowych i zasieków z drutu kolczastego oraz stanowiskami artylerii. Na tych pozycjach Niemcy powstrzymali niewielki nacisk Sowietów do czasu szturmu na Pragę 10września 1944roku. Przełamanie pozycji ryglowej pod Międzylesiem przez polską 1DP im Tadeusza Kościuszki i utrata Pragi doprowadziły do opuszczenia pozostałych umocnień Przedmościa od Ryni do Nadmy i odwrotu za kanał Żerański . Kolejne natarcia wojsk sowieckich i 1Armii Polskiej gen Berlinga zredukowały obszar Przedmościa do terenów wokół Nowego Dworu Mazowieckiego. Pozbawione strategicznego znaczenia zostało oddane bez walki w styczniu 1945 roku.

Wykonanie grafik i map: Krzysztof Wegner
Tekst: Hubert Trzepałka,
Zdjęcia: Koło Terenowe Przedmoście Warszawa Stowarzyszenia Pro Fortalicium