Śladami Powstania Styczniowego – Gmina Wiązowna

Share

22 stycznia 1863 roku wybuchło Powstanie Styczniowe. Swoim zasięgiem objęło Królestwo Polskie oraz Litwę, Białoruś i część Ukrainy i trwało do wiosny 1864. Było to największe polskie powstanie narodowe. Na terenie obecnej gminy Wiązowna można odnaleźć ślady walk polskich partyzantów, którzy wystąpili zbrojnie w 1863 roku przeciwko carskiej Rosji.

Powstanie Styczniowe miało charakter wojny partyzanckiej, w której stoczono ponad 1000 bitew i potyczek. Rozległe lasy w Dolinie Środkowej Wisły stanowiły dogodną kryjówkę dla powstańców, którzy brali udział w działaniach zbrojnych najchętniej na obszarach dużych kompleksów leśnych lub w ich pobliżu. A takich na terenie obecnej Gminy Wiązowna nie brakowało. Teren dorzecza Mieni oraz dolnego biegu Świdra był miejscem, gdzie krzyżowały się drogi emisariuszy do i z Warszawy. Dochodziło tu nawet do otwartej walki z żołnierzami carskimi.

Pomnik w Zagórzu
W lasach Zagórza (fot. 2005 r), foto: R. Szczęsny

3 marca 1863 roku na polach pomiędzy Porębami a Glinianką miała miejsce potyczka, w której brał udział ok. 300-osobowy oddział płk. Ziemomysława Kuczyka, wycofujący się spod wsi Glinki. Walka powstańców z blisko dwukrotnie silniejszym przeciwnikiem; żołnierzami carskimi z kostromskiego pułku piechoty w liczbie ok. 500 osób, pod wodzą Reynthala, przy wsparciu Kozaków trwała krótko. Partyzanci wycofali się w kierunku Karczewa, gdzie we wsi Otwock Mały zostali ponownie zaatakowani przez Rosjan. Tym razem stawili skuteczny opór. Rosjanie stracili 40 żołnierzy i wycofali się do Karczewa. Powstańcy, których straty własne wyniosły 15 zabitych i rannych, przeprawili się po lodzie przez Wisłę i w okolicy Góry Kalwarii zostali rozbici. Ranny płk. Z.Kuczyk nie wrócił na pole walki, po latach został zdemaskowany jako rosyjski agent.

Mapa bitew i potyczek 1863-1864
źródło: Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa

25 maja 1863 roku oddział majora Józefa Jankowskiego zaatakował w Rudce, położonej o 3 km na południowy-wschód od Wiązowny, carski konwój z rekrutami idącymi traktem uściługskim (dziś szosa lubelska) od strony Dęblina.

To wydarzenie z 1863 roku upamiętnia dzisiaj krzyż drewniany, który znajduje się przy szosie lubelskiej, kilkadziesiąt metrów za zakrętem do Żanęcina.

Krzyż w Rudce
Krzyż drewniany upamiętniający wydarzenia z 25 maja 1863 roku, foto: R.Szczęsny
Grób powstańców styczniowych na cmentarzu w Wiązownie (fot. czerwiec 2009), foto: R. Szczęsny
Grób powstańców styczniowych na cmentarzu w Wiązownie (fot. czerwiec 2009), foto: R. Szczęsny
Grób powstańców styczniowych na cmentarzu w Wiązownie (fot. czerwiec 2009), foto: R. Szczęsny
Grób powstańców styczniowych na cmentarzu w Wiązownie (fot. czerwiec 2009), foto: R. Szczęsny

Ciała poległych w walce powstańców pogrzebano na cmentarzu w Wiązownie. (Grób po lewej stronie głównej alei, w głębi ok. 15 m od cmentarnego muru). Nabożeństwo żałobne w intencji poległych odprawił ówczesny ks. proboszcz Franciszek Banaszewski.

Po pogrzebie w Wiązownie, partyzanci udali się przez Duchnów do Michałowa. W okolicy Okuniewa, 28 maja 1863 roku doszło do kolejnej bitwy. Powstańcy zostali zaatakowani przez liczny oddział w sile IV kompanii piechoty, 1 szwadronu jazdy z dwoma działami i 60 Kozakami z Warszawy, wsparty dwoma kompaniami piechoty i kilkudziesięcioma dragonami z Mińska. Po krótkiej wymianie ognia powstańcy uszli pościgowi, stracili jednak dwóch zabitych i kilku rannych. Straty Rosjan wynosiły: 1 oficer piechoty, dwóch Kozaków i kilkunastu szeregowców.

O całym wydarzeniu pisała ówczesna prasa:

Gazeta Warszawska 1863, nr 119 (28 maja)
Gazeta Warszawska 1863, nr 119 (28 maja)

W kolejnych miesiącach 1863 roku stroną bardziej aktywną pozostawali Rosjanie. Ich ogromna przewaga militarna zdecydowała o zwycięstwie carskiej Rosji. Jesienią 1863 roku ruch niepodległościowy zaczął wygasać.

Powstańcze potyczki zostały bardzo szybko upamiętnione w terenie przez mieszkańców Wiązowny. Wbrew carskim zakazom i grożącym za to represjom zostały wzniesione krzyże w Rudce i w Wiązownie.

Kopiec w Wiązownie
Kopiec w Wiązownie. Na cokole metalowego krzyża napis: „Boże / Wznieś Ducha / Naszego / Roku 1859 5 maja / Rodacy / Roku 1904 3 maja” foto: R.Szczęsny
Pomnik
Krzyż powstańczy w Mlądzu*, ufundowany przez inż. J. Skibińskiego Kilka lat temu odrestaurowany foto: R. Szczęsny

Z kolei krzyż w Zagórzu został ufundowany przez pp. Chrzanowskich-Królikowskich z Olszyn.

Zagórze
Krzyż w Zagórzu, na cokole widnieje napis: „Powstańcom / 1863R / Żołnierzom / 1920R / 1939R / W hołdzie / Rodacy… ” foto: R. Szczęsny

Wzmianki o wydarzeniach w ówczesnej prasie:

Gazeta Narodowa R.2, nr 27 (14 marca 1863)
Gazeta Narodowa R.2, nr 27 (14 marca 1863)
Gazeta Narodowa R.2, nr 27 (14 marca 1863)
Gazeta Narodowa R.2, nr 27 (14 marca 1863)

* Wg dostępnych mapek, granica gminy Wiązowna na tym terenie biegnie wzdłuż rzeki Świder. Pomnik znajduje się na jej prawym brzegu, a Mlądz leży po lewej stronie Świdra. W tej sytuacji pomnik znajduje się nie w Mlądzu lecz w Mądralinie – który administracyjnie jest w gminie Wiązowna. ( przyp. R. Szczęsny )

Opracowanie: © J.Filimonow
na podstawie:
praca zbior. pod red. K. Oktabińskiego, „Wiązowna 1597-1997. Kartki z dziejów parafii i gminy”, Bydgoszcz 1997
Stanisława i Krzysztof Oktabińscy „Z dziejów Glinianki i okolic, Otwock-Wiązowna 2009
Stanisława i Krzysztof Oktabińscy „Czyn zbrojny nad Mienią i Świdrem”, Otwock-Wiązowna 2006


*******

Podziękowania dla p. Ryszarda Szczęsnego za udostępnienie zdjęć.

 

Share