Pamięć o Lotnikach Września ’39

Share

10 września 1939 roku, podczas przelotu z lotniska polowego Zielonka k/Warszawy na lotnisko polowe Siennica k/Mińska Mazowieckiego, polski samolot rozpoznawczo-bombowy z 41 eskadry 4 pułku lotniczego w Toruniu został zaatakowany przez dwa niemieckie myśliwce i po dramatycznej walce zestrzelony i spadł na teren gospodarstwa rolnego państwa Rzeszotarskich w Michałówku w gminie Wiązowna.

1
Z trzyosobowej załogi, którą stanowili: dowódca obserwator – ppor. Jan Kardasz, strzelec pokładowy – kpr. Marek Majewski, pilot – kpr. Stanisław Oleksiński nikt nie przeżył. Do płonącego samolotu jako pierwsi podbiegli: Walenty Rzeszotarski, Feliks i Stanisław Duszkowie, którzy znaleźli tabliczkę (nieśmiertelnik?) z napisem „Marek Majewski – Toruń”. Wyciągnięte z samolotu zwęglone ciała polskich lotników pochowano początkowo obok rozbitego samolotu a w listopadzie 1939 roku, z polecenia ówczesnego wójta Wiązowny Ignacego Pawlaka, przeniesiono do Wiązowny i złożono na miejscowym cmentarzu w asyście ks. proboszcza Aleksandra Łabędzia.

Stanisław OleksińskiStanisław Oleksiński. Urodził się 1 maja 1914 r. w miejscowości Górki Borze niedaleko Węgrowa na Mazowszu (rodzice Władysław i Feliksa z domu Kupiec). Dorastał wraz z siedmiorgiem rodzeństwa, do siedmioklasowej szkoły powszechnej uczęszczał w pobliskiej Kortnicy. 6 listopada 1935 r. został powołany do wojska, otrzymał przydział do 12 Dywizjonu Artylerii Konnej w Ostrołęce. Pełniąc służbę jako artylerzysta zgłosił się do lotnictwa i w maju 1937 r., już w stopniu kaprala, został przeniesiony do 4 pułku lotniczego w Toruniu. W pułku został przeszkolony w pilotażu podstawowym (koniec kursu 6 sierpnia 1937 r.), a następnie w lataniu na lekkich bombowcach PZL.23 „Karaś”, po czym przydzielony do 41 eskadry liniowej, w której to pozostał jako podoficer nadterminowy aż do wybuchu wojny.

W sierpniu 1939 r. w związku z mobilizacją eskadrę przemianowano na rozpoznawczą i włączono w skład lotnictwa Armii „Modlin”. 1 września przeniesiono ją na warszawskie lotnisko na Mokotowie, a wkrótce potem na polowe lądowisko Zdunowo koło Zakroczymia. Pierwsze loty bojowe Oleksiński wykonał 3 września – rankiem dwa razy startował w załodze z ppor. obs. Jerzym Wierzbickim i kpr. strz. Czesławem Tęgowskim (brak informacji o powierzonych załodze zadaniach). 6 września również dwukrotnie latał bojowo, już z podwarszawskiego lotniska Zielonka: rano razem z por. obs. Czesławem Malinowskim oraz kpr. Tęgowskim rozpoznawał ruchy wojsk niemieckich na drogach w rejonie Serocka, Pułtuska, Różanu, Przasnysza, Ciechanowa, Gąsocina, Nowego Miasta, Płońska i Zakroczymia, zrzucając potem dowódcy Armii „Modlin” meldunek ciężarkowy, zaś po południu tego dnia w załodze z ppor. obs. Janem Kardaszem i st. szer. Henrykiem Ostrowskim sprawdzał ruchy nieprzyjaciela w kierunku Narwi, Makowa Mazowieckiego i Pułtuska, wykrywając długą na ok. 5 km kolumnę pancerną, która dochodziła do Makowa.

Meldunek

10 września po południu do eskadry nadszedł rozkaz przesunięcia na lotnisko Siennica koło Mińska Mazowieckiego. Oleksiński wraz z ppor. Kardaszem oraz kpr. strzelcem Markiem Majewskim wystartowali do przelotu na PZL.43 (dwa tego typu samoloty eskadra otrzymała jako uzupełnienie; były nowocześniejszą, eksportową wersją „Karasia”). W drodze samolot został zaatakowany przez dwa niemieckie myśliwce i zestrzelony. Płonąc, spadł na teren gospodarstwa rolnego w Michałówku. Do płonącego samolotu ruszyło natychmiast trzech mężczyzn, mieszkańców okolicznych wsi, jednakże nie było już kogo ratować – cała załoga poległa na miejscu. Ciała lotników pochowano początkowo koło wraku, dopiero w listopadzie 1939 r. ekshumowano je na cmentarz parafialny w miejscowości Wiązowna koło Warszawy. Kapral Stanisław Oleksiński pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Walecznych.

Stanisław Oleksiński, zdjęcie ze zbiorów Elżbiety Jakubczak
Stanisław Oleksiński, zdjęcie ze zbiorów Elżbiety Jakubczak
Stanisław Oleksiński, zdjęcie ze zbiorów Elżbiety Jakubczak
Stanisław Oleksiński, zdjęcie ze zbiorów Elżbiety Jakubczak

Jan KardaszJan Kardasz. Urodził się 21 maja 1916 r. w miejscowości Zameczek niedaleko Żółkwi w późniejszym województwie lwowskim (rodzice Teodor oraz Franciszka z domu Sadowska). W wieku dwóch lat stracił matkę, jego wychowaniem zajmował się ojciec i rodzeństwo (miał dwóch braci i siostrę). Po ukończeniu szkoły powszechnej uczył się w Korpusie Kadetów nr 1 we Lwowie. W 1935 r. zdał maturę, po czym wstąpił do wojska. Zdał egzaminy do Szkoły Podchorążych Lotnictwa i jesienią tego roku odbył obowiązkowy dla przyszłych podchorążych kurs w piechocie. Od początku stycznia 1936 r. szkolił się w Dęblinie. Po ukończeniu prawie trzyletniego kursu w SPL 15 października 1938 r. został promowany do stopnia podporucznika ze specjalnością obserwatora. Kardasz został skierowany do 41 eskadry liniowej 4 pułku lotniczego w Toruniu. W sierpniu 1939 r. w związku z prowadzoną mobilizacją, eskadrę przemianowano na „rozpoznawczą” i włączono w skład lotnictwa Armii „Modlin”. 1 września przeniesiono ją najpierw na warszawskie lotnisko na Mokotowie, a niedługo potem na polowe lądowisko Zdunowo koło Zakroczymia. 6 września załoga: ppor. obs. Kardasz, kpr. pil. Stanisław Oleksiński i st. szer. Henryk Ostrowski sprawdzała ruch nieprzyjaciela w kierunku Narwi, Makowa Mazowieckiego i Pułtuska, wykrywając kolumnę pancerną długą na około 5 km i dochodzącą do Makowa. Brak informacji o ewentualnych innych lotach bojowych Jana Kardasza. 10 września po południu do eskadry nadszedł rozkaz…

Marek MajewskiMarek Majewski.  Marek Majewski urodził się 20 lutego 1914 r. w majątku Czołczyn koło Łodzi (rodzice Mieczysław i Aleksandra z domu Świeżyńska). Po wybuchu I wojny światowej jego rodzina zmuszona była przenieść się na północ, do Ratowa. Po ukończeniu szkoły powszechnej uczęszczał do gimnazjum w Brodnicy, gdzie zainteresował się lotnictwem. W 1935 r. w wieku 21 lat, jeszcze przed ukończeniem szkoły, został powołany do wojska i trafił do 4 pułku lotniczego w Toruniu. Po szkoleniu rekruckim przeszedł kurs strzelców samolotowych, zakończony pomyślnie w 1937 r. Przydzielony został do 41 eskadry liniowej, wyposażonej w lekkie samoloty bombowe PZL.23B „Karaś”. Po odbyciu służby zasadniczej podjął służbę jako kapral nadterminowy, zaś w roku 1939 r. został przyjęty do wojska jako podoficer zawodowy.W sierpniu 1939 r. w związku z mobilizacją jego eskadrę przemianowano na rozpoznawczą i włączono w skład lotnictwa Armii „Modlin”. 1 września przeniesiono ją na warszawski Mokotów, a potem na lotnisko polowe Zdunowo koło Zakroczymia, a z upływem czasu na kolejne lądowiska. 7 września Majewski w załodze z kpr. pil. Alojzym Gusowskim i pchor. obs. Mieczysławem Malinowskim dokonał rozpoznania rejonu Różana i Wyszkowa. Brak informacji o ewentualnych innych jego lotach bojowych.10 września po południu do eskadry nadszedł rozkaz…

Szczegółowe losy załogi pozostały nieznane aż do 1978 r., kiedy to rodzina poległego Jana Kardasza, (brat Józef i siostra Karolina) dotarła do świadków, którzy widzieli zestrzelenie samolotu.

Przez wiele, wiele lat mogiła była zaniedbana, (foto R.Szczęsny)

1

2

W 2009 roku dokonano rewitalizacji grobu, (foto: R.Szczęsny)

10.09.09, w dniu 70-ej rocznicy śmierci pilotów, foto: R.Szczęsny
10.09.2009
5.10.09, foto: R.Szczęsny
5.10.09
foto: RS
foto: RS

W dniu 1 września 1999 roku, na wniosek Komendanta Hufca ZHP w Wiązownie phm. Zygmunta Niewiadomskiego Szkoła Podstawowa w Wiązownie otrzymała imię „Bohaterskich Lotników Polskich” a Hufiec imię Jana Kardasza. Wewnątrz szkoły znajdują się gabloty, a w nich pamiątki i szczątki rozbitego samolotu, życiorysy poległych pilotów, do których napisania przyczynił się historyk Adam Popiel z Gliwic.

Kapral Stanisław Oleksiński pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Walecznych.

Opracowanie: © Joanna Filimonow 
Życiorysy: Elżbieta Jakubczak, Wojciech Zmyślony
Zdjęcia oraz materiały: ze zbiorów Elżbiety Jakubczak oraz zdjęcia ze zbiorów Ryszarda Szczęsnego

punkt

Od autorki: Inspiracją do napisania niniejszego artykułu był e-mail jaki p. Elżbieta Jakubczak przesłała do naszej redakcji, dziękując za zachowanie na naszych stronach pamięci o kpr. Stanisławie Oleksińskim i prosząc o pomoc w sprawie rewitalizacji grobu Lotników Września 1939. Sprawa trwała od 2007 roku i p. Elżbieta nie wiedziała, że grób został niedawno odnowiony.

Z przesłanych dokumentów wynika, że według społeczności lokalnej lotnicy zostali pochowani w miejscu pochówku kilkunastu bezimiennych żołnierzy polskich i prawdopodobnie bolszewickich – uczestników Bitwy Warszawskiej z 1920 roku. Powyższe informacje nie są jednak udokumentowane w księgach parafialnych, a jedynie istnieją w ustnych przekazach nieżyjących już świadków tamtych wydarzeń jak i w postaci wzmianek w książce autorstwa Krzysztofa Oktabińskiego pt.”Wiązowna 1597-1997. Kartki z dziejów parafii i gminy” – rozdział pt. „Wiązowskie fortyfikacje w 1920 r. str. 71-78. Zachowała się także fotografia z udekorowanej mogiły z 11 Listopada 1943 oraz wezwanie żołnierzy roku 1920 ujęte w Apelach Poległych.

Zdjęcie z 11 Listopada 1943, ze zbiorów Ryszarda Szczęsnego
Zdjęcie z 11 Listopada 1943, ze zbiorów Ryszarda Szczęsnego

W piśmie z 24 lipca 2008, jakie Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa przesłała do Wójta Gminy Wiązowna czytamy, że Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa na podstawie analizy własnych zasobów, jak również po konsultacjach z Mazowieckim Urzędem Wojewódzkim i Centralnym Archiwum Wojskowym nie potwierdziła faktu pochowania trzech lotników w mogile żołnierzy polskich poległych w 1920 r. Jednocześnie przekazy ustne oraz wzmianki w książce Krzysztofa Oktabińskiego uznano za niewystarczające do uwzględnienia w planie remontu mogiły upamiętnienia żołnierzy polskich z 1920 r.

Składam serdeczne podziękowania dla p. Elżbiety Jakubczak za przesłanie dokumentacji związanej ze sprawą rewitalizacji grobu Lotników Września 1939, zdjęć oraz kopii meldunku. Dziękuję również p. Ryszardowi Szczęsnemu, za przesłane zdjęcia oraz informacje.
Joanna Filimonow

Data pierwszej publikacji na starym portalu Wiazowna.info.pl – 06/10/2009

copyright

Share