Pałac Lubomirskich

Share

Pałac Lubomirskich – barokowy pałac letniskowy wybudowany na skarpie nad rzeką Mienia w 1787 roku w Wiązownie. Kolejnymi właścicielami pałacu byli: księżna Maria z Lubomirskich Radziwiłłowa, hrabia Alojzy Potocki, baron Józef von Malzan i jego syn Ferdinand von Maltzan, Michał Rydecki, hrabia Tadeusz Mostowski, Rozalia Kempnerowa i hrabia Seweryn Uruski, Stanisław Brykczyński i jego żona Wanda z hr. Zamoyskich, Julian Władysław Domański z żoną Rachelą z Wolskich, Franciszek Jaroszyński, Jan Józef Szlenkier, Szymon Neuman. Po II wojnie światowej pałac przejął Urząd Rady Ministrów, później Urząd Gminy w Wiązownie. Od 1998 roku w rękach prywatnych niedostępny dla zwiedzających. Wpisany do rejestru zabytków; nr rej.: 1230 z 18.08.1983

Wielokrotnie przebudowywany, dziś stanowi eklektyczną mieszaninę stylów.

Zdjęcia współczesne:

Pałac w Wiązownie (2012 r.), foto: NN
Pałac w Wiązownie (2012 r.), foto: NN
Pałac w Wiązownie (2012 r.), foto: NN
Pałac w Wiązownie (2012 r.), foto: NN

Historia pałacu:

1787 – przebudowano wieś Wiązowna (autorem projektu był prawdopodobnie architekt Szymon Bogumił Zuga) a na skarpie wzniesiono barokowy pałack

Zabudowania wsi na zachodnim brzegu Mieni zostały usunięte i przeniesione w okolice drewnianego kościoła. Dotychczasową drogę do wsi obsadzono lipami i przemieniono tym samym w promenadą parkową. Jednocześnie wytyczono nową drogę, czyli obecną ulicę Kościelną. Na skarpie wzniesiono barokowy pałacyk, a u jego podnóża utworzono ogród w stylu angielskim. Część wschodnią dóbr Lubomirskich stanowiła wieś wraz z karczmą, osadą młynarską, murowanym kościołem wybudowanym w latach 1794-1797 oraz drewnianą kaplicą na cmentarzu. Mniej więcej na wysokości trzech czwartych teren przedzielało koryto Mieni, wzdłuż której prowadziła droga do młyna ze stawem i stawidłami. Krzysztof Oktabiński „Śladami filantropów – rzecz o rodzinie Szlenkierów i ich podwarszawskiej wilegiaturze w XIX i XX wieku” Warszawa 2007 Całość była doskonale przemyślana i zaprojektowana na planie deltoidu.1)Krzysztof Oktabiński „Śladami filantropów – rzecz o rodzinie Szlenkierów i ich podwarszawskiej wilegiaturze w XIX i XX wieku” Warszawa 2007 (widać to na mapach znajdujących w dalszej części niniejszego materiału – z 1914 i 1931 r. – przyp. red.)

Barokowy, dwukondygnacyjny pałac został zaprojektowany na planie wydłużonego prostokąta. Jego część centralną zajmował korpus główny z przylegającymi od północy i południa alkierzami. Od strony wschodniej do dolnego ogrodu, poprzez taras, prowadziły ozdobne schody.

(…) Rozplanowanie wnętrza było chyba tradycyjne. Składało się z dwutraktowych apartamentów, rozdzielonych umieszczoną na osi sienią od frontu i od strony ogrodu jadalnią oraz rozlokowanych w alkierzach prostokątnych gabinetów. Westybul znajdował się w lekko wysuniętym ku przodowi jednoosiowym ryzalicie frontowym, zwieńczonym trójkątnym szczytem z kartuszem herbowym Lubomirskich. Z prostokątnego westybulu wiodły schody na pięterko.(..)2)Krzysztof Oktabiński „Z dziejów letniej rezydencji Lubomirskich w Wiązownie” artykuł dla Linii Otwockiej (2005-01-21)

źródło: Opencaching.pl
źródło: Opencaching.pl

Układ kompozycyjny wiejskiej rezydencji Lubomirskich przedstawiał się następująco: na zachodzie znajdował się barokowy pałac oraz dwór dla rządcy, pawilony reprezentacyjne i zabudowania gospodarcze. Otoczenie rezydencji tworzyły dwa ogrody: dolny w stylu angielskim i niewielki górny francuski. Ogród górny składał się z części ozdobnej, wzorowanej na parkach francuskich, i z części użytkowej, którą stanowiły ogrody owocowo-warzywne usytuowane w skrajnych częściach: na północy i południu, ze szklarniami, oranżerią, holendernią, studniami i budynkami ogrodników. 3)Krzysztof Oktabiński „Śladami filantropów – rzecz o rodzinie Szlenkierów i ich podwarszawskiej wilegiaturze w XIX i XX wieku” Warszawa 2007

Cześć ozdobną stanowiły dwie aleje, kwiatowe partery i być może marmurowe rzeźby. Ogród dolny ze stawem miał romantyczny charakter i powstał na wzór parków angielskich. Pomysłodawczynią ogrodu była księżna Maria z Lubomirskich Radziwiłłowa (córka Urszuli Branickiej i Jana Kazimierza Lubomirskiego herbu Szreniawa), która z prawdziwie rokokowym rozmachem zagospodarowała nadrzeczne łąki wokół starego dworu.4)Krzysztof Oktabiński „Śladami filantropów – rzecz o rodzinie Szlenkierów i ich podwarszawskiej wilegiaturze w XIX i XX wieku” Warszawa 2007

W czasach Lubomirskich pałac pełnił rolę letniego salonu. Przebywali w nim ludzie nauki, sztuki, m.in. o. Stanisław Konarski, bp Adam Krasiński, aktorzy Theatre de Societe, poetka Elżbieta Drużbacka, pisarz Bernardin de Saint-Pierre.

Po pięknym parku nie ma już śladu.

Pałac w Wiązownie (2012 r.) , foto NN
Pałac w Wiązownie (2012 r.) , foto NN
Pałac w Wiązownie (2012 r.), foto: NN
Pałac w Wiązownie (2012 r.), foto: NN

1795 – po śmierci księżnej zadłużone dobra wiązowskie wraz z pałacem odziedziczył jej siostrzeniec Jan Alojzy Potocki. W tym samym roku po klęsce powstania kościuszkowskiego i III zaborze Polski, Wiązowna znalazła się w granicach Cesarstwa Austriackiego w prowincji zwanej Zachodnią Galicją (niem. Westgalizien) podzieloną (początkowo) na 15 powiatów. Jednym z powiatów był tzw. Kreis Wiązowna.

30 czerwca 1798 – cały majątek wraz z pałacem, za kwotę 150 000 talarów pruskich, kupił Józef baron von Maltzan (Joseph Christian Heinrich von Maltzan Freiherr zu Wartenberg und Penzlin 5)Karsten Voss „Maltzan i Wiązowna”, forum.wiazowna.net (http://www.forum.wiazowna.net/discussion/445/maltzan-i-wiazowna/p1)). Co ciekawe, szukał ziemskiej rezydencji dla krewnej króla pruskiego i miał zamiar kupić Jabłonnę Poniatowskich albo mokotowską Królikarnię i prawdopodobnie wtedy poznał księcia Józefa Poniatowskiego. Kiedy rozeszła się wieś, że szuka majątku w okolicach pruskiej Warszawy, została mu zaoferowana Wiązowna.

1805 – po śmierci Józefa majątek wiązowski przejęli jego synowie. Pałac w Wiązownie wraz z zachodnią częścią dóbr trafił do starszego syna, Ferdinanda von Maltzan (Georg Ferdinand Friedrich). Część wschodnią, z dworem i folwarkiem w Duchnowie odziedziczył młodszy syn Adolf (Adolf Christian August).

1807 – powstaje Księstwo Warszawskie

1809 – wojna polsko-austriacka. Przez kilka dni, w maju 1809 roku, w pałacu w Wiązownie stacjonował książę Józef Poniatowski, skąd kierował działaniami wojennymi i gdzie wygłosił odezwę do Polaków:

Polacy! Ziomkowie! My już dawniej zyskaliśmy niepodległość, jesteśmy Polakami, idźcie za naszym przykładem, niesiemy Wam hasło wolności i swobody. Przyłóżcie się do wielkiego wskrzeszenia ojczyzny!

Po zwycięskiej wojnie z Austrią, Wiązownę włączono do rozszerzonego Księstwa Warszawskiego. W 1810 roku powstała gmina Wiązowna a gmach dla urzędu gminnego wzniesiono opodal pałacowych ogrodów warzywnych.

1817 – Ferdinand von Maltzan sprzedał swoją część majątku, w tym pałac w Wiązownie – Michałowi Rydeckiemu z Warszawy.

Kurjer Warszawski. R.3, t.1, nr 122 (24 maja 1823)
Kurjer Warszawski. R.3, t.1, nr 122 (24 maja 1823), poszukiwanie „fabrykantów” do pracy w wiązowskim majątku.

1824 – Po niespodziewanej śmierci Michała Rydeckiego, który zmarł w wieku 54 lat, majątek odziedziczyła najbliższa rodzina, w tym córki i syn. O trudnej sytuacji finansowej spadkobierców może świadczyć ogłoszenie o licytacji zajętych ruchomości w pałacu, w tym mebli, obrazów, porcelany, książek a także koni i powozów, o czym informowała Gazeta Warszawska z 1 października 1825 roku.

Gazeta Warszawska 1825, nr 157 (1 października)
Gazeta Warszawska 1825, nr 157 (1 października)

Dwa lata później na sprzedaż został wystawiony już cały majątek sukcesorów Rydeckiego.

1827– majątek wiązowski zostaje wystawiony na sprzedaż przez publiczną licytację, o czym m.in. informuje Gazeta Warszawska z 2 sierpnia 1827 roku (nr 206). Z obwieszczenia dowiadujemy się, że we wsi Wiązowna należącej do sprzedawanego majątku, znajduje się pałac mieszkalny, cztery pawilony, dwa ogrody owocowe i pięć warzywnych, promenada angielska, zamieszkały folwark z holendernią, stodołami, murowanym spichlerzem i maszynami, gorzelnia, browar, słodownia (dawn. mielcuch), młyn koński, młyn wodny, tartak, dwie karczmy (dawn. austeria), fabryka sukienna, owczarnia, kościół parafialny, 3 mosty w prawem pobierania mostowego. Są też włościanie odrabiający pańszczyznę oraz rzemieślnicy. (Rzemieślnicy płacący czynsz mieszkali w osiedlu przypałacowym, przy szosie lubelskiej (trakt Uściługski). Rodziny włościańskie odrabiające pańszczyznę w majątku mieszkały we wsi opodal kościoła*)

Gazeta Warszawska 1827, nr 206 ( 2 sierpnia)
Gazeta Warszawska 1827, nr 206 ( 2 sierpnia)

Obwieszczenie o licytacji majątku wiązowskiego było zamieszczane w prasie kilkukrotnie, gdyż początkowo nie było chętnych do zakupu. W cytowanej gazecie z 2 sierpnia 1827 roku, czytamy m.in., o niestawieniu się licytantów w dniu 10 lipca 1827 i nowym terminie wyznaczonym na 10 sierpnia 1827 roku. Ostatecznie dobra wiązowskie zakupił senator, minister spraw wewnętrznych i policji, Tadeusz hrabia Mostowski, na licytacji, która odbyła się w Warszawie, 13 października 1827 roku.

1842 – po śmierci Tadeusza Mostowskiego dobra wiązowskie były najpierw oddawane w dzierżawę, później trafiały na licytację. Właścicielami zostawali kolejno: Rozalia z Rozenthalów Kempnerowa i Seweryn hr. Uruski, Stanisław Brykczyński i jego żona Wanda z hr. Zamoyjskich.

1859 – nowym właścicielem pałacu, folwarku oraz znacznie już okrojonych dóbr wiązowskich został Julian Władysław Domański z żoną Rachelą z Wolskich. Następuje początek likwidacji majątku.

Kurjer Warszawski. R.42, nr 10 (15 stycznia 1862)
Kurjer Warszawski. R.42, nr 10 (15 stycznia 1862)

1864 – uwłaszczenie chłopów w majątkach ziemskich Królestwa Polskiego.

1870 – w Wiązownie powstała Włościańska Kasa Pożyczkowa, dzięki której okoliczni chłopi rozpoczęli wykupywanie ziemi podworskiej.

1871 – pałac przechodzi w ręce Franciszka Jaroszyńskiego

1880 –. zespół pałacowo-ogrodowy kupili bracia Józef Jan (1848-1910) i Karol Jan (1839-1900) Szlenkierowie – przemysłowcy warszawscy i urządzili w nim letnisko. Przy czym pałac należał do Józefa, a willa „Mieczysławów” do Karola.

W 1905 r. południową część parku z pałacem objął w posiadanie przemysłowiec warszawski Szymon Neuman, który przebudował barokowy pałac na eklektyczny a przy tarasach urządził nowe partery kwiatowe. W latach 30. XX w. pałac i piękna zieleń były tłem do nagrywanych tu filmów: “Ułana ks. Józefa” i “Trędowatej”. W tym czasie wyburzono część starych pawilonów i wymurowano nowy, trzykondygnacyjny dom folwarczny dla rządcy i pracowników (obecny gmach urzędu gminy). Na parterze urządzono posterunek policji państwowej.

Wiązowna 1914
Rok 1914; West. Osteuropa – Niemieckie mapy zaboru rosyjskiego, ze zbiorów Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego 1. zespół pałacowy 2 – zabudowania folwarczne (obecnie UG); 3 młyn na Mieni; 4. kopiec (na tej mapie zaznaczony bez krzyża); 5 – willa „Mieczysławów” (Karolin-Marianów); 6 – dawny budynek UG
WIG - Mapa Szczegółowa Polski, ze zbiorów Pracowni Zbiorów Kartograficznych i Reprografii Cyfrowej Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu
Rok 1931; WIG – Mapa Szczegółowa Polski, ze zbiorów Pracowni Zbiorów Kartograficznych i Reprografii Cyfrowej
Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu 1. – pałac; 2 – zabudowania folwarczne (obecny budynek UG); 3 – willa „Mieczysławów”; 4- kopiec z krzyżem; 5 – młyn na Mieni; 6 – dawny budynek UG (obecnie plac Centrum); 7 – kościół; 8 – cmentarz.

We wrześniu 1939 roku, w opuszczonym przez właścicieli pałacu, znajdowała się kwatera Grupy Operacyjnej gen. Władysława Andersa.

W latach 1942-44, w pałacu urzędowali Niemcy, pracujący przy budowie fortyfikacji w pobliskich lasach.

Pałac w Wiązownie
Pałac w Wiązownie, czas okupacji hitlerowskiej (lata 1942-44) ze zbiorów prywatnych Pawła z Wiązowny

Archiwalne zdjęcie pałacu w Wiązownie, otrzymaliśmy od pana Pawła. Zdjęcie zostało zrobione prawdopodobnie w latach 1942-44 gdy pałac zajmowali żołnierze niemieccy. Na zdjęciu widać wywieszoną swastykę oraz żołnierza niemieckiego przed budynkiem. Na zdjęciu są również widoczni dwaj kolejni żołnierze w okiennicach na piętrze, co niestety nie jest zbyt widoczne na skanie.

W 1944 r. na skutek bombardowania i ostrzału artyleryjskiego uległy częściowemu zniszczeniu pawilony parkowe i część drzewostanu. Ruiny rozebrali miejscowi chłopi. Jeszcze w latach 60. XX w. kamieniami z dawnej holenderni wybrukowano ul. Kościelną.

W czasach PRL zespół pałacowo-parkowy miał wielu użytkowników. Od 1947 roku mieściła się tu szkoła rolnicza, od 1951 ośrodek szkoleniowy ZMP, od 1956 ośrodek kolonijny URM. W ramach umowy dzierżawnej z Gromadzką Radą Narodową URM wyremontował zdewastowany pałac.

Pałac w Wiązownie, prawdopodobnie lata 50-te ubiegłego stulecia, ze zbiorów Pawła Ajdackiego
Pałac w Wiązownie, tuż po II wojnie światowej (na elewacji widoczne ślady po usuniętych okiennicach), ze zbiorów Pawła Ajdackiego

W 1974 roku, park miał 12,5 ha powierzchni zieleni i 1,5 ha suchych stawów i kanałów. Poza samym pałacem na terenie znajdowała się wieża studni artezyjskiej, drewniana stara wozownia, jedna oficyna, teren do gier sportowych, dwa baseny kąpielowe, kilka mostków nad fosami, fundamenty młyna i resztki stawideł.*

1981 – pałac wraz z okolicznym terenem został przejęty przez Urząd Gminy w Wiązownie (po strajku okupacyjnym zorganizowanym przez miejscową „Solidarność Rolników Indywidualnych”). W zabudowaniach został urządzony ośrodek zdrowia, apteka a do pomieszczeń w pałacu na pewien czas przeniesiono część klas szkoły podstawowej w Wiązownie.

O kulisach przejęcia pałacu przez Gminę pisała „Przyjaciółka”. Wycinek prasowy z artykułem pt. „Mamy ten pałac”, autorstwa Elżbiety Banasiak i Mirosławy Grzeszak zachował się w Kronice Szkolnej ZSG w Wiązownie. (skany 1-10)

1998 – park i pałac przechodzą w ręce prywatne. Teren niedostępny dla społeczeństwa.

Zabudowania w sąsiedztwie pałacu, w których mieści się obecnie Ośrodek Zdrowia; foto : RS
Zabudowania w sąsiedztwie pałacu, w których mieści się obecnie Ośrodek Zdrowia; foto : RS
Budynek UG przed przebudową (dawny trzykondygnacyjny dom folwarczny dla rządcy i pracowników Szymona Neumana; ze zbiorów UG
Budynek UG w Wiązownie przed przebudową; dawny trzykondygnacyjny dom folwarczny dla rządcy i pracowników Neumana; ze zbiorów UG

Opracowanie: © Joanna Filimonow

Mapa Wiązowny, czasy współczesne, źródło: http://wiazowna.e-mapa.net/
źródło: http://wiazowna.e-mapa.net/

Share

Źródła i przypisy   [ + ]

1, 3, 4. Krzysztof Oktabiński „Śladami filantropów – rzecz o rodzinie Szlenkierów i ich podwarszawskiej wilegiaturze w XIX i XX wieku” Warszawa 2007
2. Krzysztof Oktabiński „Z dziejów letniej rezydencji Lubomirskich w Wiązownie” artykuł dla Linii Otwockiej (2005-01-21)
5. Karsten Voss „Maltzan i Wiązowna”, forum.wiazowna.net (http://www.forum.wiazowna.net/discussion/445/maltzan-i-wiazowna/p1)