Kreis Wiązowna

Po klęsce powstania kościuszkowskiego i III zaborze Polski w 1795 roku, Wiązowna znalazła się w granicach Cesarstwa Austriackiego w prowincji zwanej Nową Galicją (in. Zachodnią Galicją, niem. Westgalizien lub Neugalizien), mającą swoją stolicę w Krakowie.

Początkowo Zachodnią Galicję podzielono na 15 powiatów, (niem. Kreis, fr. Cercle). Piętnastym powiatem był Kreis Wiązowna.

Podział administracyjny Zachodniej Galicji
West Galizien, Wien : T. Mollo und Comp., 1803, archiwum Biblioteki Narodowej

Na mapie administracyjnej części Zachodniej Galicji (cz. III), wydanej w Wiedniu w 1803 roku i przedstawiającej okres przejściowy, prawdopodobnie do lipca 1796 roku (kiedy zmniejszono liczbę powiatów do 12), Kreis Wiązowna został zaznaczony kolorem żółtym.

Zachodnia Galicja - podział administracyjny
West Galizien, 1803, cz. III, źródło: archiwa Biblioteki Narodowej, skala ok. 1:530 000
Kreis Wiązowna
West Galizien, 1803 cz. III, źródło: archiwa Biblioteki Narodowej

Miejscowość Wiązowna, która dała nazwę całemu powiatowi w Zachodniej Galicji, została oznaczona jako „Wiazowka”, a według legendy dołączonej do mapy oraz informacji w słowniku geograficzno-statystycznym wydanym w Wiedniu, w 1809 roku, stolicą całego powiatu Kreis Wiązowna był Stanisławów.

Stanisławów
Geographisch-statistisches Wörterbuch, Wien, 1809

W tymże słowniku Wiązowna zostaje określona jako ta, co dała nazwę powiatowi.

1
Geographisch-statistisches Wörterbuch, Wien, 1809
Kreis Wiązowna
West Galizien, 1803 cz. III, źródło: archiwa Biblioteki Narodowej

Poniżej Wiązowna na innej austriackiej mapie, z 1803 roku

West Galizien 1803
West Galizien, Wien : T. Mollo und Comp., 1803, archiwum Biblioteki Narodowej
West Galizien 1803
West Galizien, Wien : T. Mollo und Comp., 1803, archiwum Biblioteki Narodowej

Później (prawdopodobnie w lipcu 1796 r., niektóre źródła podają rok 1797*) zmniejszono liczbę powiatów do 12. Według informacji zawartych w Wikipedii, powstaje Kreis Mińsk z siedzibą władz powiatu w Wiązownie*.

Podział na 12 powiatów wg. Wikipedii*

  1. Kreis Biała
  2. Kreis Chełm
  3. Kreis Józefów
  4. Kreis Kielce
  5. Kreis Końskie
  6. Kreis Krakau
  7. Kreis Lublin
  8. Kreis Łuków (Kreisverwaltung in Radzyń Podlaski)
  9. Kreis Mińsk? (brak źródła) (Kreisverwaltung in Wiązowna)
  10. Kreis Radom
  11. Kreis Sandomierz (Kreisverwaltung ab 1798 in Opatów)
  12. Kreis Siedlce

W 1803 roku, po kolejnej reformie administracyjnej liczba powiatów Zachodniej Galicji zostaje zmniejszona do 6* (niektóre źródła podają, że w miejsce powiatów powstają cyrkuły**). Wiązowna wchodzi w skład powiatu (cyrkułu) Siedleckiego (Kreis Siedlce*).

  1. Kreis Kielce,
  2. Kreis Krakau
  3. Kreis Lublin
  4. Kreis Radom
  5. Kreis Siedlce
  6. Kreis Włodawa

Ten podział przetrwał z kolei do 1809 roku, kiedy po nieudanym ataku Austrii, ziemie austriackie trzeciego zaboru zostały włączone do powstałego w 1807 roku Księstwa Warszawskiego.

punkt

Mapa z 1803 roku, przedstawiająca krótkotrwały twór polityczno-administracyjny w składzie monarchii austro-węgierskiej, który zaistniał po III rozbiorze Polski w 1795 roku nie jest dokładna. Szczególnie widać to po rozkładzie traktów. Mapa została opracowana na podstawie wcześniejszych map Metzburga i Rizziego Zannoniego (1772) i poprzedza wydaną dopiero w 1808 r. znacznie bardziej szczegółową (w skali 1:172 800) mapę Antona Mayera von Heldensfelda, przygotowaną w wyniku intensywnych prac topograficznych i kartograficznych prowadzonych w latach 1801-1804 przez austriacki sztab generalny na przyłączonym obszarze.***

1772
Rizzi Zannoni, Carte de la Pologne, 1772, ze zbiorów: University College of London, School of Slavonic and East European Studies

Poniżej dokładna mapa topograficzna Antona Mayera von Heldensfelda z 1808 roku

Wiązowna, 1808
Carte von West Gallizien, Mayer von Heldensfeld, Anton, Oprac. ; Benedicti, Hieronymus. Ryt., 1808, źródło: Centralna Biblioteka Geografii i Ochrony Środowiska

Na mapie topograficznej z 1808 roku (przestawiającej stan z lat 1801-1804) oprócz Wiązowny (na mapie Więczowna) widzimy m.in. Gliniankę, Kopki, Wolę Karczewską, Wolę Ducką, Poręby (Poremby), Kąck (Konck), Duchnów, Boryszew, Góraszkę, Majdan (Maydan), Rzaktę (Rzachta) oraz niesiniejące już wsie: Białek (Bialki), Rycice, Janówek.

Mapa jest o tyle ciekawa, że przedstawia topografię terenu. Rzeźba terenu przedstawiona została przy pomocy metody kreskowej. Przybliżając mapę na Wiązownę możemy dostrzec m.in. przebieg rzeki Mieni i kanał Boryszewski. Widać Jędrzejnicę, która bierze swój początek w dużej wsi Andrzejnik (na niektórych mapach Jędrzejnik), zabudowania w Golicy, Kącku, Duchnowie czy Dziechcińcu.

Wiązowna 1801-1804
Carte von West Gallizien, Mayer von Heldensfeld, Anton, Oprac. ; Benedicti, Hieronymus. Ryt., 1808, źródło: Centralna Biblioteka Geografii i Ochrony Środowiska

W tym czasie (rok 1808) wg. austriackiego spisu powszechnego, Wiązowna ma: zespół pałacowo-ogrodowy, folwark i osiedle, w których jest 56 budynków i 362 mieszkańców****.
Właścicielem dóbr wiązowskich jest Adolf von Maltzan.

Na koniec jeszcze jedna mapa z tego okresu, tym razem pruska, z lat 1802-1803, znajdująca się w zbiorach biblioteki w Mediolanie. Na czerwono zaznaczona granica austriacko-pruska.

1802-1803
źródło: http://teca.bncf.firenze.sbn.it/ImageViewer/servlet/ImageViewer?idr=BNCF0003496550
1802-1803
źródło: http://teca.bncf.firenze.sbn.it/ImageViewer/servlet/ImageViewer?idr=BNCF0003496550

 

Opracowanie: © J. Filimonow
na podstawie:

*https://de.wikipedia.org/wiki/Westgalizien
** Oktabiński, „Nad Mienią i Świdrem. Monografia historyczno-geograficzna Wiązowny i okolic. Część I. Od pradziejów do powstania listopadowego”, Warszawa 2002
*** Biblioteka Narodowa, http://www.bn.org.pl/
****600 lat Wiązowny 1414-2014″, materiały z sesji popularnonaukowej w Zespole Szkolno-Gimnazjalnym, pod red. A. Dybkowskiej, Wiązowna 2014

punkt

Autorka niniejszego opracowania składa serdeczne podziękowania Karstenowi Voss, za pomoc przy tłumaczeniu z j. niemieckiego.