Brzeski Trakt

Trakt Brzeski – historyczny trakt łączący Warszawę z Brześciem n. Bugiem (dawnym Brześciem Litewskim), jedna z największych arterii w XIX w. w Królestwie Polskim, licząca ponad 190 km i biegnąca m.in. przez Siedlce i Terespol. Początkowo o nawierzchni gruntowej, w latach 1819-1823 trakt został przebudowany i utwardzony na odcinku Warszawa – Terespol. Uznawany za symbol postępu technicznego w Królestwie Polskim. Warto podkreślić, że kiedy był budowany, w Rosji nadal królowały szerokie, dobrze wyprofilowane i odwodnione rowami trakty gruntowe a pierwsza droga bita łącząca Moskwę z Petersburgiem powstała dopiero w 1834 roku.

Trakt Brzeski na mapie pocztowej z 1873 roku (źródło: Biblioteka Narodowa)
Trakt Brzeski na mapie pocztowej z 1873 roku (źródło: Biblioteka Narodowa)

Trakt Brzeski to obecnie ulica w Starej Miłosnej (Warszawa) i Zakręcie w gminie Wiązowna (biegnąca od skrzyżowania z ul. Wawerską w Starej Miłosnej w kierunku Terespola do granicy z Konikiem Nowym w gminie Halinów) będąca fragmentem drogi krajowej nr 2 (DK2) stanowiącej polską część międzynarodowego szlaku komunikacyjnego E30, z Cork (Irlandia) do Omska (Rosja)

DK 2, foto: RS
DK 2, foto: Ryszard Szczęsny

punktBudowa Traktu Brzeskiego

1819-1823

Prace nad przebudową i utwardzeniem traktu Brzeskiego rozpoczęto w połowie 1819 roku. Sama budowa trwała do 1823 roku i była podzielona na odcinki. Projekty techniczne drogi i mostów zostały opracowane w Dyrekcji Jeneralnej Dróg i Mostów a wykonawcami robót były przedsiębiorstwa pod kierunkiem inżynierów Dyrekcji. Droga biegła przez tereny płaskie. Wyniesiono ją ponad otaczający teren średnio od 1 do 1,5 m, co miało ją chronić przed zaspami śnieżnymi i wiosennymi roztopami na terenach podmokłych.

W ramach inwestycji wybudowano ok 198 km drogi bitej, wykonano 12 mostów drewnianych, 1 stalowy (wiszący na rzece Bug pod Brześciem, o rozpiętości 135 m, zaprojektowany i wykonany przez holenderskiego inżyniera J.Fl. Singelsa), 107 mostków i przepustów.

Nawierzchnia:

Nawierzchnia tłuczniowa na podkładzie kamiennym była wzorowana na francuskim systemie „Tragueta” i wymagała dużych nakładów pracy ręcznej. Podkład z kamienia łamanego, o wymiarach 12×16, w kształcie nieregularnych ostrosłupów, był układany ręcznie w liniach prostopadłych do osi drogi – płaską, szeroką podstawą w dół, ostrymi końcami ku górze – na warstwie żwiru lub piasku. Powierzchnię podkładu zaklinowywano drobnymi frakcjami tłucznia lub klińca i silnie ubijano stalowymi ubijakami. Na tak zagęszczonym podkładzie rozsypywano warstwę tłucznia o grubości 10 cm i zagęszczano wałami konnymi. Łączna grubość nawierzchni wynosiła 27 cm, szerokość – 5,40 m, szerokość korony drogi – 10-11 m. Wykonano 2,8 mln m3 robót ziemnych, wbudowując w nawierzchnię ok. 300 000 m3 kamienia łamanego i tłucznia (t. 1500 m3 na 1 km)

Budowniczowie Traktu Brzeskiego:

Głównym budowniczym traktu Brzeskiego był dyrektor jeneralny inż. Franciszek Ksawery Christiani. Inżyniera­mi objazdowymi byli: Leon Chodynicki mający siedzibę w Warszawie, Wincenty Dobrzyński — w Mińsku Mazowieckim, Tomasz Suliński i jego zastępca inż. Saytz w Międzyrzecu Podlaskim.

Szarwark, myto, organizacja stacji pocztowych:

Przy budowie traktu Brzeskiego wykorzystano maksymalnie obowiązkowe świadczenia okolicznej ludności a na budowę jednego kilometra drogi zużywano około 3000 szarwarku* pieszego i 1100 sprzężajnego (konnego). Wzdłuż traktu wybudowano dróżnicówki I i II klasy, domy dla konduktorów i strażników. Na poboczach drogi umieszczono słupy pocztowe a na wysokich nasypach ustawiono bariery. Trakt był podzielony na stacje długości 2-3 mil zamknięte rogatkami, które otwierano po uiszczeniu myta. Stacje pocztowe lub przeprzęgowe dla dyliżansów urządzono w Miłosnej, Mińsku, Kałuszynie, Mingosach, Siedlcach, Zbuczynie, Międzyrzecu, Białej Podlaskiej, Zalesiu i Brześciu Litewskim. Na stacjach oprócz pomieszczeń spedycyjnych znajdowały się często kuchnia i zajazd dla podróżnych umożliwiający nocleg.

Trakt Brzeski i stacje pocztowe w okolicach Warszawy, Mapa pocztowa z 1873 r. źródło: Biblioteka Narodowa
Trakt Brzeski i stacje pocztowe w okolicach Warszawy (Miłosna,Nowo Mińsk, Kałuszyn), Mapa pocztowa z 1873 r. źródło: Biblioteka Narodowa

* Szarwark – przymusowe świadczenie nakładane na ludność wiejską w postaci robót publicznych, głównie na rzecz budowy i utrzymania dróg i mostów. W Królestwie Polskim tzw. szarwark sprzężajny, czyli przy użyciu własnego wozu, wykonywali gospodarze, natomiast szarwark pieszy – chłopi nie posiadający własnej ziemi i zabudowań, utrzymujący się z pracy najemnej we dworze lub u zamożniejszych chłopów. O przywróceniu szarwarku w 1816 roku na potrzeby budowy bitych dróg pisał m.in. tygodnik Ekonomista, z 27 maja 1787 roku.

Ekonomista 27 maja 1878
Ekonomista 27 maja 1878 (w dalszej części tekstu przeczytamy o wydanej zgodzie na zaciągniecie 5% pożyczki w Banku Polskim z zabezpieczeniem z wpływów szarwarkowych ,  (przyp. red.)

O szczegółach szarwarku oraz pobieranego myta możemy przeczytać w miesięczniku Ekonomista z 1866 roku

Ekonomista, pismo miesięczne poświęcone ekonomice, statystyce i administracji, 1866
Ekonomista, pismo miesięczne poświęcone ekonomice, statystyce i administracji, 1866
Ekonomista, pismo miesięczne poświęcone ekonomice, statystyce i administracji, 1866
Ekonomista, pismo miesięczne poświęcone ekonomice, statystyce i administracji, 1866

W cytowanym miesięczniku z 1866 roku przedstawiono m.in. stan komunikacji lądowych w Królestwie Polskim, z bardzo szczegółową analizą statystyczną wybudowanych i budowanych dróg bitych tzw. I i II-rzędu, w tym zamieszczono oczywiście informacje o trakcie Brzeskim, w tym koszt jego budowy:

Ekonomista, pismo miesięczne poświęcone ekonomice, statystyce i administracji, 1866
Ekonomista, pismo miesięczne poświęcone ekonomice, statystyce i administracji, 1866

wersta – inaczej wiorsta, 1/7 mili rosyjskiej, po 1835 roku: 1066,78 m;
sążeń – 1/500 wiorsty;

Ekonomista, pismo miesięczne poświęcone ekonomice, statystyce i administracji, 1866
Ekonomista, pismo miesięczne poświęcone ekonomice, statystyce i administracji, 1866. W wykazie widoczny także koszt budowy traktu Uściługskiego, czyli dzisiejszej Szosy Lubelskiej, zbudowanej w 1836 roku (przyp. red.)

1825

Obeliski

Dla uczczenia zakończenia budowy traktu Brzeskiego na rogatkach Warszawy (przy ul. Grochowskiej) i rogatkach Terespola (przedmieścia Brześcia) z inicjatywy Stanisława Staszica, ustawiono i odsłonięto w maju 1825 roku, bliźniacze, żeliwne obeliski o wysokości 14 m każdy. W ceremonii odsłonięcia brali udział nie tylko inżynierowie czy znane osobistości, ale również robotnicy pracujący przy budowie drogi.

W Warszawie, By Alina Zienowicz; Ala z, CC-BY-SA-3.0, via Wikimedia CommonsW Terespolu, By Pudelek, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Trakt Brzeski po oddaniu go do użytku publicznego w 1923 roku utrzymywany był w niezmienionym stanie do zakończenia I wojny światowej.

1831, 1863, 1914-1918

Podczas Powstania Listopadowego i Styczniowego oraz w czasie I wojny światowej nawierzchnia traktu oraz mosty ulegały dewastacji. Odbudowywano je i przywracano do stanu pierwotnego bez większych zmian konstrukcyjnych.

1936

Na odcinku Warszawa – Mińsk Mazowiecki, długości 37 km, nawierzchnię tłuczniową zastąpiono nawierzchnią z kostki bazaltowej z Janowej Doliny. Nawierzchnia bazaltowa na podbudowie tłuczniowej miała szerokość 5m (plus dwie opaski po 0.5 m z kamienia polnego).

zakret
Zakręt, skrzyżowanie Traktu Brzeskiego z Szosą Lubelską, ze zbiorów AC, (https://www.facebook.com/Stara-Mi%C5%82osna-okolice-wczoraj-dzi%C5%9B-i-jutro-589920684385860/)

1939 – 1944

Niemiecka firma drogowa „Stuag” odbudowała mosty zniszczone podczas kampanii wrześniowej 1939 roku i dokonała przebudowy traktu na odcinku od Mińska Mazowieckiego do Siedlec, Międzyrzeca, Białej Podlaskiej i Terespola (ok. 160 km) Nawierzchnia tłuczniowa została pogrubiona od 10 do 15 cm a na niej ułożono potrójny pokrowiec smołowy z grysów bazaltowych.

1944

Po wyzwoleniu ziem województwa lubelskiego oraz województwa warszawskiego do prawego brzegu Wisły, trakt Brzeski był mocno zdewastowany. Pojazdy poruszające się drogą mogły poruszać się jedynie z ograniczoną prędkością. Zniszczeniu uległy także wszystkie mosty, które odbudowano w pierwszej kolejności jako mosty czasowe już w lipcu i sierpniu 1944 r.

1944-1950

Odbudowa zniszczonej nawierzchni traktu Brzeskiego trwała 6 lat

Trakt Brzeski lata 40-te, ze zbiorów CW (https://www.facebook.com/Stara-Mi%C5%82osna-okolice-wczoraj-dzi%C5%9B-i-jutro-589920684385860/)
Trakt Brzeski lata 40-te, ze zbiorów CW (https://www.facebook.com/Stara-Mi%C5%82osna-okolice-wczoraj-dzi%C5%9B-i-jutro-589920684385860/)

1951

Trakt Brzeski przebudowano na długości 161 km.

  • Na odcinku od Mińska Mazowieckiego do Siedlec, liczącym 52 km, nawierzchnię tłuczniową z nakładką bitumiczną, poszerzono z 5 do 7 m i ułożono na niej nawierzchnię z kostki granitowej z Kamieniołomów Dolnośląskich.
  • Od Siedlec do Terespola przez Międzyrzec Podlaski i Białą Podlaską, na odcinku 109 km, nawierzchnię tłuczniową z nakładką bitumiczną poszerzono z 5 do 7 m i ułożono na niej nawierzchnię z betonu cementowego.
  • mosty czasowe przebudowano na stałe

1951 – 1953

Na trakcie Brzeskim wybudowano 9 mostów. W tym czasie powstała też prawostronna obwodnica Terespola licząca 5,2 km.

Trakt Brzeski, rok 1954, w tle budowany PKiN, źródło: Jerzy Janicki, Reportaże z różnych pięter, ze zbiorów AC / https://www.facebook.com/Stara-Mi%C5%82osna-okolice-wczoraj-dzi%C5%9B-i-jutro-589920684385860/
Trakt Brzeski, rok 1954, w tle budowany PKiN, źródło: Jerzy Janicki, Reportaże z różnych pięter
Trakt Brzeski, ze zbiorów AC (www.facebook.com/Stara-Miłosna-okolice-wczoraj-dziś-i-jutro-589920684385860/)
Wypadek na trakcie Brzeskim w Starej Miłosnej, przed „górką”, ze zbiorów AC (www.facebook.com/Stara-Miłosna-okolice-wczoraj-dziś-i-jutro-589920684385860/)

1965-1967

Powstała lewostronna obwodnica Terespola długości 11,3 km

1970-1972

Wybudowano obwodnicę Białej Podlaskiej, długości 8,5 km

Połowa lat 60-tych XX w.

Od wiaduktu w Aninie do Zakrętu (skrzyżowanie z Szosą Lubelską), na odcinku długości 7 km do istniejącej nawierzchni dogi dobudowano drugą jezdnię, której wykonawcą było Warszawskie Przedsiębiorstwo Robót Budowlanych.

e zbiorów AC (www.facebook.com/Stara-Miłosna-okolice-wczoraj-dziś-i-jutro-589920684385860/)
Ze zbiorów AC (www.facebook.com/Stara-Miłosna-okolice-wczoraj-dziś-i-jutro-589920684385860/)

Pierwsza połowa lat 70-tych XX w.

Nawierzchnię kostkową i betonową pokryto asfaltem.

punktCiekawostki:

    • Podczas Powstania Listopadowego trakt Brzeski był miejscem walk wojsk polskich pod dowództwem gen. Jana Skrzyneckiego z wojskami rosyjskimi dowodzonymi przez feldmarszałka Iwana Dybicza m.in. pod Wawrem i Dębem Wielkim (31 marca 1831 r.)
    • Na początku XX w, trakt Brzeski obok Szosy Lubelskiej był popularnym miejscem rozgrywania wyścigów kolarskich.
    • **Przy trakcie Brzeskim w Starej Miłosnej znajdowała się słynna stacja paliw AGIP, wybudowana w miejscu zniwelowanej wydmy i rozebranego schronu z czasu I wojny światowej. Otwarto ją 1 maja 1974 roku. W Polsce było ich tylko dwie, druga znajdowała się pod Poznaniem. Obie stacje należały do CPN-u i powstały na włoskiej licencji. Stacja często pojawiała się na planach filmowych, m.in. „07 Zgłoś się”, czy „Skradziona kolekcja” a także w teledyskach, atlasach czy przewodnikach. Znakiem rozpoznawczym stacji była rzymska wilczyca z mitu o Romulusie i Remusie. Po dwudziestu latach miejsce stacji benzynowej AGIP zajął Orlen. Pod zmienionym szyldem zachowała się natomiast Stacja Obsługi Samochodów.
Stacja paliw Agip, 1974, ze zbiorów AC (www.facebook.com/Stara-Miłosna-okolice-wczoraj-dziś-i-jutro-589920684385860/)
Stacja paliw AGIP, 1974, ze zbiorów AC (www.facebook.com/Stara-Miłosna-okolice-wczoraj-dziś-i-jutro-589920684385860/)

Opracowanie: © Joanna Filimonow (tekst), Wiazowna.info.pl

Na postawie: Leon Sułot „Historia Traktu Brzeskiego”, Ochrona Zabytków 39/3 (154), 1986, http://bazhum.muzhp.pl
**Adam Ciećwierz, Stara Miłosna & okolice, wczoraj, dziś i jutro (FB)