Białek

Białek (Białka) – dawna wieś nad Mienią, tuż przy ujściu rzeki do Świdra, na dawnym trakcie wołowym (później napoleońskim), z przeprawą mostową i zabudową po obu stronach traktu. W 2008 roku skreślona z wykazu nazw miejscowości i znika z map.

Ujście Mieni (z lewej strony) do Świdra, w okolicy dawnej wsi Białek, foto: RS

Wieś Białek leżała na szlaku ważnym z punktu widzenia ekonomicznego. Tzw. trakt wołowy (w czasie wojen napoleońskich określany mianem traktu napoleońskiego) biegł z Wołynia do Warszawy różnymi szlakami, m.in. przez obecną Gliniankę, Białek, Grochów, czy Karczew i dalej wzdłuż Wisły, przez Świder i Miedzeszyn. Na mapie Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1770 roku wśród miejscowości województwa mazowieckiego, ziemi warszawskiej, widnieją na mapie m.in. Glinianka, Janówek (obecnie Zakręt) oraz Białka, nie ma natomiast Wiązowny czy Duchnowa, które nie leżały przy ważnych traktach komunikacyjnych. Zaznaczony Grochów, Milesno (Stara Miłosna), Janówek (Zakręt), Dębego (Dębe Wielkie) wyznaczały szlak Traktu Brzeskiego, utwardzonego pięćdziesiąt lat później w latach 1820-1823 i prowadzącego z Warszawy, przez Mińsk, Terespol do Brześcia Liwskiego nad Bugiem. Z kolei Glinianka i Białek leżały na istotnym szlaku i stąd ich obecność na mapie.

Regni Poloniae
źródło: fragment mapy Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae Provinciarum Foedere et Vasallagio illis junctarum, et Regionum vicinarum, Nova Mappa Geographica, rok wydania – 1770, zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu

Na traktach znajdowały się karczmy. Na mapie z 1783 roku zaznaczono wiele z nich, m.in. karczmę Wawer, Kaczydół (obecnie Międzylesie), oraz drogę do Karczmy Białkowskiej, czyli jak nazwa wskazuje znajdującej się we wsi Białek. Na mapie zaznaczono też gościńce do Więzowny (obecnie Wiązowna). Mapa na pewno nie jest dokładna, ale daje pewien pogląd na układ piaszczystych duktów przebiegających na południowy-wschód o Warszawy pod koniec XVIII w.

1783
źródło: fragment mapy K. de Perthées, szczegółowe mapy województw 1:225 000, Okolica Warszawy w Diametrze Pięciu Mil, rok wydania – 1783, ze zbiorów: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie

Na mapie Prus Południowych z 1803 roku znalazł się fragment Galicji Zachodniej (zabór austriacki), do której należały tereny obecnej gminy Wiązowna.  Układ gościńców jest tutaj bardziej schematyczny i niedokładny. Na mapie oprócz wsi Biallek (Białek) zaznaczona jest Więzowna (Wiązowna) i Goraska (Góraszka), Janówek (Zakręt) czy Mlondz (Mlądz – obecnie w granicach Otwocka) i Ryczyce (Rycice – dawny zaścianek szlachecki, obecnie w granicach Józefowa i Otwocka).

1803
źródło: fragment mapy Gilly: Special Karte von Südpreussen 1:150 000, rok wydania – 1803, ze zbiorów: Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego

Od połowy XVIII wieku wieś Białek wchodziła w skład Dóbr Wiązowna. Widoczna na poniższym planie, sporządzonym w XIX w. prawdopodobnie w celu przedstawienia dóbr wiązowskich do sprzedaży. Widoczny przebieg traktu wołowego: droga z Glinianki, Białek, Zbójna Góra

mapa_dobra_wiazowna_1844
źródło: „Plan Dóbr Wiązowney”, ze zbiorów: Biblioteki Narodowej

Wieś Białek widnieje na mapie pocztowej Królestwa Polskiego z 1873 roku, na której zaznaczono „wszelkie drogi oraz odległości na nich” a także stacje pocztowe.
Odległości podane są w wiorstach (1 wiorsta ~ 1/7 mili rosyjskiej, po 1835 roku: 1066,78 m). Drogi bite, to m.in. dzisiejszy Trakt Brzeski (wybudowany w latach 1820-23), obecna Szosa Lubelska (powstała w 1836). Natomiast drogi ze wsi Białek prowadzące do Wiązowny (odległość 3 wiorst), Glinianki (6), Karczewa (9), Miłosny (12) zostały określone wg legendy mapy jako zwyczajne :)

Mapa pocztowa z 1873 roku
źródło: Mapa pocztowa Królestwa Polskiego : z wykazaniem wszelkich dróg oraz odległości na nich : ułożona podług najnowszych źródeł urzędowych, rok wydania 1873, ze zbiorów Biblioteki Narodowej

Rys historyczny:

1798 – baron Józef von Maltzan kupuje dobra wiązowskie, w skład których poza Aleksandrowem, wchodzą niezbyt ludne wsie: Białek, Boryszew, Góraszka, Dziechciniec, Mlądz, Płachta, Rycice, Wola Mlądzka, Wielkgolas, folwark i wieś Duchnów,  folwark i wieś Wiązowna wraz z zespołem pałacowo-ogrodowym, dwie osady młynarskie: Golica nad Mienią i Ruda nad Świdrem.

1817 – zachodnią część dóbr wiązowskich, w tym wieś Białek, kupuje Michał Rydecki.

1827 – wieś Białek zamieszkuje 28 osób w 5 gospodarstwach

We wsi istnieje most z prawem pobierania mostowego.

„Most na palach we wsi Białka. Karczma z drewna w węgiel z wystawką oraz stajnia. Chałupa węgieł dla dzierżawcy mostu. Szlaban z barierami. Studnia z żurawiem. Most na palach z bali z barierami. Dom z drewna w słupy dla strażnika leśnego. Obórka w słupy”*

1824 – śmierć Michała Rydeckiego i początek likwidacji dóbr wiązowskich, które przechodzą z rąk do rąk. W 206 numerze Gazety Warszawskiej, z 2 sierpnia 1827 roku, osada Białek jest wymieniana jako część składowa Dóbr Wiązowna przeznaczonych na sprzedaż.

Gazeta Warszawska 1827, nr 206 ( 2 sierpnia)_sprzedaz_wiązowny_białek
Gazeta Warszawska, nr 206, 2 sierpnia 1827 roku

Wg Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego z 1900 roku: Białek – wieś, powiat nowomiński, gmina i parafia Wiązowna, 25 mieszkańców, 42 mórg.

W 1844 roku – we wsi działa karczma i są 4 gospodarstwa.

1870 – wg spisu są 2 gospodarstwa na 51 morgach włościańskich.

1913 – nadal 2 gospodarstwa

16.04.1912 – Rusza kolej wąskotorowa Wawer-Otwock Stacyjny, we wsi Białek, podobnie jak w pobliskim Emowie rozwija się osadnictwo letniskowe.

Poniżej wieś Białek na niemieckiej mapie zaboru rosyjskiego z 1914 roku. Widoczna przeprawa mostowa na Mieni. Nazwy miejscowości pisane po rosyjsku cyrylicą, w nawiasie niemieckie odpowiedniki. W prawym górnym rogu – wieś Żanęcin, poniżej Mlądz i Rudka.

Bialek 1914
źródło: fragment mapy Gruppe Nowogeorgijewßk-Segrshe-Warschau Bl. 46, rok wydania – 1914, ze zbiorów: Wydział Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego

Podczas wojny polsko – bolszewickiej, w sierpniu 1920 roku wieś Białek znajduje się na linii obrony, gdzie ataki bolszewickich Dywizji Strzelców ( 8 DS i 10 DS) skutecznie odpiera 62 PP, XXX BP, 15 Dywizji Piechoty. (W nocy z 13 na 14 1920 roku Rosjanie dotarli do Karczewa oraz Otwocka i zaatakowali mosty na Świdrze oraz stanowiska przy moście kolejowym w Józefowie. Następnie przystąpili do ataku na główną pozycję obronną pomiędzy Emowem a Wiązowną. Atak powtórzyli 15 sierpnia 1920 roku, na dolnym odcinku Mieni pomiędzy Białkiem a Emowem. Ataki prowadzone niewielkimi silami (do 500 bagnetów) bez wsparcia ciężkiej artylerii nie były w stanie przełamać dobrze umocnionych pozycji polskich.)

grafika: Krzysztof Wegner

Więcej informacji o walkach w sierpniu 1920 roku i ufortyfikowanym Odcinku Wiązowna:

Ufortyfikowany Odcinek Wiązowna 1920

1921 – wieś posiada 12 domów mieszkalnych i 48 mieszkańców.

Poniżej dość szczegółowa mapa wsi Białek z 1933 roku. Widoczny most na rzece Mienia oraz zabudowania. Kolorem niebieskim zaznaczono rzeki Świder i Mienia (przyp. autora)

Bialek 1933
źródło: na podstawie mapy P40 S32 F (alt. 4032 F) OTWOCK (1:25 000 WIG – Mapa Szczegółowa Polski /1929 – 1939/) , rok wydania: 1933, ze zbiorów: Archiwum Map WIG

Po II wojnie światowej wieś staje się osiedlem i częścią Emowa. Mieszkańcy są meldowani w pobliskim Emowie a wieś Białek przestaje de facto istnieć i wkrótce znika z map.  W 2008 roku wieś Białek zostaje skreślona z oficjalnego wykazu miejscowości.

Opracowanie: © Joanna Filimonow/Wiazowna.info.pl/22.08.2016

*S.K. Oktabińscy „Z dziejów Glinianki i okolic”, Otwock-Wiązowna 2009

Pokrewne hasła