Zagórze powstało w 1902 roku, po wydzieleniu z majątku Zamajdan-Olszyny. Właściciel majątku, Leon Chrzanowski kupił cześć zagórskich lasów z myślą o swojej córce, która zachorowała na malarię.

Kuracja na wydmach w Zagórzu pomogła i Chrzanowski buduje w latach 1903-1904 pensjonat-ośrodek sanatoryjno-wypoczynkowy dla środowisk twórczych Warszawy.
Budynek zachował się do dziś i nosi nazwę „Stare Sanatorium”.

 

„Stare Sanatorium” foto: A. Sękowska

Umiarkowane ceny pobytu pozwalały na korzystanie z ośrodka mniej zamożnym mieszkańcom Warszawy.
Pierwszym dyrektorem ośrodka (1904-1914) była Karolina Szaniawska – matka dramaturga Jerzego Szaniawskiego, a następnym Emilia Jackowska, siostrzenica Bolesława Prusa, który był częstym gościem Zagórza.
W czasie I wojny światowej w Zagórzu kwaterowały oddziały wojsk niemieckich a pensjonat oraz cały majątek Chrzanowskich popadał w dewastację. Ówczesna właścicielka, Kazimiera Chrzanowska, z uwagi na to, że restauracja ośrodka przerastała jej możliwości finansowe, postanowiła odsprzedać cześć gruntu Marii Rodziewiczównie. Pisarka oczarowana urokiem miejsca buduje w 1919 rokudworek „Wyraj”.

„Dworek „Wyraj” foto: A. Sękowska

Brutalny napad rabunkowy na Marię Rodziewiczównę w Zagórzu, w maju 1919 roku, sprawił, że pisarka opuściła dworek i już nigdy do niego wróciła.
Dzisiaj w odrestaurowanym dworku mieści się siedziba dyrekcji Mazowieckiego Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji dla Dzieci i Młodzieży.
W latach 1921-1938 Zagórze nie ma stałych właścicieli co sprawia, że cały majątek, zarówno obiekty jak i przyroda popadają w ruinę.
Na szczęscie w 1939 roku terenami w Zagórzu zainteresowało się Koło Przyjaciół Instytutu Higieny Psychicznej w celu pobudowania Sanatorium dla Chorych z Nerwicami i Reakcjami Nerwicowymi.
Powstaje pawilon sanatoryjny (obecna nazwa – Pawilon Główny), kierowany przez prof. Kazimierza Dąbrowskiego – twórcę teorii dezintegracji pozytywnej i rozpoczyna się budowa Domu Pracy Twórczej dla pracowników Instytutu – „Zameczek”

„Zameczek” foto: R. Szczęsny

Po wybuchu II wojny światowej, budowa jest kontynuowana systemem gospodarczym. W czasie okupacji, pod kierownictwem prof. Dąbrowskiego, działa w Zagórzu Wyższa Szkoła Higieny Psychicznej, przygotowująca przyszłą kadrę psychologów. W 1942 roku zarejestrowano ją u tajnych władz oświatowych (Tajne Studium Higieny Psychicznej i Psychologii Stosowanej)
Nauka w szkole trwała do sierpnia 1944 roku i została wznowiona w marcu 1945 roku. W 1949 roku władze zamknęły Instytut, a w 1950 roku rozwiązały Polskie Towarzystwo Higieny Psychicznej. Samą szkołę zamknięto w 1952 roku.
W latach 1945-54 w Zagórzu znajduje się Ośrodek Szkoleniowy dla kadry kierowniczej Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej oraz oddziały dla dzieci nerwicowych Instytutu Higieny Psychicznej Polskiej Akademii Nauk.

„foto: A. Sękowska

W 1951 roku nastąpił gwałtowny wzrost zachorowań na chorobę Heinego-Medina, zwłaszcza wśród dzieci. Zaistniała tym samym pilna potrzeba organizacji oddziałów klinicznych i rehabilitacyjnych. Jednym z pierwszych był Ośrodek „Gryf” w Połczynie-Zdroju, który w 1954roku zostaje przeniesiony do Zagórza. Od tego czasu rozwija się w Zagórzu nowoczesna działalność leczniczo-rehabilitacyjna w zakresie dziecięcego lecznictwa neurologicznego.

„foto: A. Sękowska

Do 1969 roku przebywało w Zagórzu ponad 2 tys. dzieci po przebytej chorobie Heinego-Medina.
Kiedy w drugiej połowie lat sześćdziesiątych liczba zachorowań na tę chorobę wyraźnie się obniżyła, wykorzystano istniejącą bazę i odpowiednią kadrę dla dzieci z zaburzeniami narządu ruchu pochodzenia mózgowego (mózgowe porażenie dziecięce, stany po przebytych urazach czaszkowych itp.). Jednocześnie rozwijano także oddziały dziecięco – młodzieżowe dla pacjentów z nerwicami i reakcjami nerwicowymi.

„foto: A. Sękowska

W 1972 roku w wyniku fuzji ośrodków w Garwolinie, Józefowie, Zagórzu i Rybienku powstaje Państwowy Zespół Sanatoriów Neuropsychiatrii Dziecięcej, który w 1975 roku zmienia nazwę na Stołeczny Zespół Opieki Zdrowotnej dla Dzieci i Młodzieży.
01.01.1979 – Dyrekcja Zespołu przenosi się z Garwolina do Zagórza. W tym samym roku Sanatorium w Zagórzu zostaje odznaczone Złotą Odznaką Honorową „Za Zasługi dla Warszawy”, jako wyraz uznania za 25-letnią działalność leczniczo-rehabilitacyjną. W 1979 roku obchodzono również 75 lecie powstania Osiedla Zagórze.
W latach 1971-1976 w Zagórzu przebywało ok 1000 dzieci z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego. Średni okres pobytu wynosił od 3 do 6 miesięcy.
W 1993 roku na wniosek wojewody warszawskiego nazwa Stołecznego Zespołu Neuropsychiatrycznej Opieki Zdrowotnej dla Dzieci i Młodzieży została zmieniona na: Wojewódzki Zespół Publicznych Zakładów Neuropsychiatrycznych Opieki Zdrowotnej dla Dzieci i Młodzieży w Zagórzu.
Zespół obejmuje swą działalnością Warszawę, województwo stołeczne i ościenne województwa: ciechanowskie, siedleckie, płockie, ostrołęckie i skierniewickie.

„Pawilon Główny” foto: A. Sękowska

W 2004 roku obchodzono 50-lecie istnienia Zagórza.
Obecnie zespół nosi nazwę Mazowieckiego Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji dla Dzieci i Młodzieży i jest największym w województwie ośrodkiem obejmującym opieką dzieci i młodzież z zaburzeniami neurologicznymi, psychicznymi oraz uzależnieniami od środków psychoaktywnych.
W Centrum pracuje ponad 500 osób i rocznie leczy się tutaj ponad 7500 pacjentów. Trzy szkoły działające na terenie Centrum zapewniają pacjentom edukację na wszystkich poziomach: od przedszkola do egzaminu dojrzałości.
Na terenie Centrum swoję siedzibę mają także Fundacja Hippoland (powstała w 2005 roku) i Stowarzyszenie Jeździeckie Osób Niepełnosprawnych Hippoland (zarejestrowane w 2000 roku)

Na końcu alei brzozowej pod wydmą, znajduje się krzyż poświęcony powstańcom 1863 r. i żołnierzom polskim 1920 i 1939r. Prawdopodobnie krzyż ten jest ustawiony na mogile powstańców styczniowych.

foto: R. Szczęsny Na okolicznych wydmach zachowało się kilkanaście niemieckich schronów z I i II wojny światowej.

Opracowanie: J.Filimonow
na podstawie:
1.K.Oktabiński „Nad Mienią i Świdrem”, cz.II Letniska, Wiązowna 2005;
2.Kałuszko J., Ajdacki P., „Otwock i okolice”, wyd. II, Pruszków 2006.
3.mcnir.pl